Poszukiwanie skarbów z profesorem Pawłem Konczewskim w „Głosach Humanistyki”
Profesor Paweł Konczewski: „Pomyślcie, jak czują się ci ludzie, którzy od dziesiątek lat szukają swoich ojców i w okolicach święta zmarłych mogą pójść symbolicznie zapalić świeczkę pod jakiś pomnik, ale nie mogą pójść na grób swojego zmarłego krewnego. A dzięki między innymi mojej pracy w końcu mogą”.
Gościem tego odcinka jest archeolog, który uczestniczył w badaniach wraku samolotu z katastrofy smoleńskiej. Opowiada o pracy współczesnych archeolożek i archeologów – zupełnie innej niż ta, którą znamy z popularnych filmów.
Rozmowa o przeszłości w leśnym zaciszu
To spotkanie wyglądało zupełnie inaczej niż wcześniejsze. Nie kierowaliśmy się ani w stronę domu czy mieszkania bohatera odcinka, ani do kawiarni, ani nawet na uczelnię. Celem podróży były Bory Dolnośląskie.
Profesor Paweł Konczewski przesłał nam szczegółowe wskazówki dotyczące miejsca spotkania, które znajdowało się przy leśnym parkingu. Nierówna, wyboista droga prowadząca do celu okazała się sporym wyzwaniem, a w miarę, jak stawała się coraz dziksza, rosło w nas lekkie poczucie niepewności, czy aby na pewno jedziemy we właściwym kierunku. Po dłuższej chwili ukazał się nam fragment zieleni, otoczony drewnianym płotem, a na nim zaparkowany jeden jedyny samochód – należący do naszego rozmówcy. Wokół skromnego parkingu znajdowało się kilka tablic informacyjnych poświęconych lokalnej przyrodzie. W rogu stała ciężka drewniana ławka ze stolikiem. To właśnie tam zdecydowaliśmy się rozłożyć sprzęt i rozpocząć nagrywanie. Gromadzące się nad naszymi głowami chmury przypominały, że pogoda może w każdej chwili pokrzyżować nasze plany.
Profesor Konczewski zapowiedział, że po rozmowie oprowadzi nas po terenie, który od lat bada ze swoim zespołem archeologicznym. Zanim jednak wyruszyliśmy w głąb lasu, usiedliśmy przy stoliku, aby porozmawiać o roli archeologii w naszym codziennym życiu oraz o tym, czemu właśnie to miejsce jest tak szczególne.
Czy profesor Paweł Konczewski jest superbohaterem, którego szukamy?
Nie tylko grobowce. Co dzisiaj robi archeolog?
Archeolog Paweł Konczewski jest profesorem Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Zajmuje się m.in. archeologią historyczną, archeologią współczesności i bioarcheologią. Nie stroni też od badań pradziejów. Jego zainteresowania badawcze obejmują również archeologię funeralną, badania konfliktów zbrojnych oraz analizę miejsc katastrof lotniczych. Prowadzi badania nad architekturą i przestrzenią obronną. Opowiada się za szerokim stosowaniem narzędzi archeologicznych w badaniach sądowych i naukach przyrodniczych, a także wykorzystywaniem nauk ścisłych w archeologii w ramach współpracy interdyscyplinarnej.
Pewnie każdy kiedyś tam pomyślał, że chciałby być archeologiem, ale mało kto był na tyle szalony, żeby to zrealizować.
Profesor Konczewski w trakcie rozmowy wielokrotnie podkreślał, że archeologia coraz rzadziej polega na tradycyjnych wykopaliskach. Jak zauważył, archeolodzy od ponad stulecia stosują metody nieinwazyjne i niedestrukcyjne, a dzisiejsze odkrycia rodzą się przede wszystkim w laboratoriach, a nie podczas prac terenowych. Choć wykopaliska wciąż są potrzebne w kluczowych miejscach, archeologia stała się przede wszystkim dziedziną badającą ślady myśli, działań i emocji człowieka, a nie poszukiwaniem skarbów.
Ścieżka kariery naszego gościa
Nasz rozmówca ukończył szkołę średnią w Zielonej Górze, a kolejne etapy edukacji – we Wrocławiu. W 2024 r. uzyskał habilitację w dyscyplinie archeologia. Obecnie wykłada na Wydziale Biologii i Hodowli Zwierząt w Katedrze Antropologii Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Przez dziesięć lat był biegłym sądowym w dziedzinie archeologii i archeologii sądowej. Był jednym z badaczy zaangażowanych w prace przy wraku samolotu z katastrofy smoleńskiej. Pełnił funkcję redaktora naczelnego czasopisma „Archeologia Żywa” (kadencja 2019–2024), a obecnie jest jego redaktorem naukowym.
Swoje badania prowadzi zarówno w Polsce, jak i za granicą. Uczestniczył m.in. w projektach dotyczących zanikających wiosek średniowiecznych i nowożytnych (Prędocice, Libkovice, Nowoszów, Poláky-Dolany), badaniach działek mieszczańskich i tkanki miejskiej Wrocławia, eksploracji zamków i fortyfikacji (m.in. Zamek Grodno), a także w poszukiwaniach archeologicznych związanych z II wojną światową i podziemiem niepodległościowym (m.in. Chwałowice, Zbyczyna).
Został wielokrotnie nagrodzony Nagrodą Rektora Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu za osiągnięcia indywidualne i zespołowe. Za dysertację doktorską otrzymał prestiżową Nagrodę im. Wernera Coblenza, przyznawaną przez Fundację Pro Archaeologia Saxoniae.
Autor i współautor wielu publikacji naukowych
Wśród publikacji profesora Konczewskiego są m.in.:
- „The diet of the human groups buried in a late- and post-Medieval rural parish cemetery in Libkovice (Czech Republic)” (z: A. Karykowska, B. Kwiatkowska i in., 2023, „Anthropological Review”, t. 86, nr 4, str. 25–43);
- „Stone Archive of World War I Victims: The Case of the Monument from Ruszów (Poland) and Various Aspects of Community Archaeology” (z: Ł. Orlicki, A. Daczkowski i in., 2024, „International Journal of Historical Archaeology”, t. 28, nr 4, str. 1050–1080);
- „Report on the 2023 Archaeological Investigations of the Czyżówek (AL Halbau)” (z: R. Biel, Ł. Orlicki, N. Gałdyn, N. Bernacka, A. Sady-Bugajska i in., 2025, Camp, „Wrocław University of Environmental and Life Sciences”);
- „Landscapes of enslavement: investigations of Nazi concentration camps in Czyżówek and Karczmarka” (z: R. Biel., Ł. Orlicki, K. Biernacka, J. Szczurowski i in., 2025, „Antiquity”, str. 1–9).
Zawód archeologa to duży stres i odpowiedzialność
W rozmowie dotknęliśmy bardzo poruszającej sfery: osobistej strony pracy archeologa. Badania profesora Konczewskiego nierzadko wiązały się z dużym obciążeniem psychicznym – od lat spędzonych na poszukiwaniach ofiar konfliktów po pracę w ekstremalnych warunkach, np. podczas badań przy wraku samolotu z katastrofy smoleńskiej. Jak sam mówi, w takich chwilach emocje trzeba odsunąć na bok, by wykonać zadanie do końca. Ale konsekwencje zawodowe i osobiste pojawiają się później.
Archeologia to nie tylko nauka. To także ogromna odpowiedzialność wobec rodzin i społeczności, które czekają na wyniki badań. Zdarza się, że dzięki pracy profesora ludzie po dziesięcioleciach mogą symbolicznie pożegnać swoich bliskich. Jak sam przyznał, bywa to jedną z najtrudniejszych, ale i najbardziej satysfakcjonujących stron jego pracy.
Człowiek wycieczka
Profesor Konczewski pozostaje głęboko związany z archeologią także prywatnie – zarówno jego żona, jak i syn są archeologami. Jest zapalonym organizatorem rajdów turystycznych i bardzo aktywnym podróżnikiem, a jego studentki i studenci żartobliwie nazywają go „człowiekiem wycieczką”. Uwielbia niespieszne podróże i spacery. Zakochany w górach, obecnie poznaje uroki Alp.
Znając przeszłość, możemy lepiej przygotować się na przyszłość
Zastanawialiśmy się nad szerszym kontekstem archeologii i jej znaczeniem dla współczesnego świata. Profesor podkreślał, że historia człowieka i jego środowiska stanowią jedną całość. Nieświadomi relacji między ludźmi a naturą będziemy wciąż popełniać błędy, których moglibyśmy uniknąć, ucząc się na doświadczeniach z przeszłości.
To jest po prostu nierozerwalne uniwersum: my i otaczający nas świat. Jeśli tego nie zrozumiemy, będziemy popełniać błędy – te błędy, które prowadzą chociażby do katastrof ekologicznych.
Zdaniem profesora archeologia uczy pokory wobec przeszłości. Ważne są współpraca, wyjście poza własną „szufladę” i zdolność do uczenia się na dawnych doświadczeniach. Wiedza o przeszłości może pomóc uniknąć przyszłych kryzysów.
W tym odcinku
Poznasz odpowiedzi na pytania:
- Po co nam wykopaliska?
- Czy archeolodzy niszczą swoimi wykopaliskami teren?
- Czym jest współczesne odkrycie archeologiczne?
- Czy archeolog szuka skarbu?
- Jaka będzie przyszłość?
- Jak ludzie reagują na archeologów?
- Czy wyniki badań mogą przestraszyć?
- Jaką rolę odgrywają w archeologii lasery?
- Dlaczego ludzie rezygnują z marzeń o archeologii?
- Co ciekawego można wyczytać ze skremowanych zwłok?
- Czy powinno się rozkopywać cmentarze?
- Dlaczego praca archeologa jest obciążająca psychicznie?
- Jakie nowe technologie wykorzystuje się w badaniach archeologicznych.
Posłuchaj odcinka!
Ten fascynujący podcast pozwoli ci spojrzeć na archeologię inaczej niż przez pryzmat filmowych przygód rodem z „Indiany Jonesa”, a być może zainspiruje cię do refleksji nad odpowiedzialnością wobec pamięci i relacji człowieka z naturą. Przekonaj się, że archeologia nie jest zamkniętą w gabinecie teorią, lecz nauką żywą, ważną i pełną emocji. Odkryj, jak wydarzenia z przeszłości wpływają na nasze życie!
Jeśli chcesz poznać więcej inspirujących postaci humanistyki i nauk społecznych, śledź media społecznościowe „Głosów Humanistyki” i bądź na bieżąco z kolejnymi odcinkami!
Zobacz inne aktualności
