Co trzy sekundy ktoś na świecie zapada na otępienie
Zaburzenia poznawcze stają się narastającym problemem cywilizacyjnym, a choroba Alzheimera pozostaje jednym z największych wyzwań zdrowia publicznego. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia w 2021 r. z otępieniem żyło 57 milionów osób na świecie, a liczba ta może wzrosnąć do ponad 150 milionów do 2050 r.1 Neurokognitywista z Uniwersytetu SWPS przypomina jednak, że odpowiedni styl życia i profilaktyka pozwalają zapobiec niemal połowie przypadków tej choroby.
Co trzy sekundy pojawia się kolejny przypadek otępienia, a liczba nowych diagnoz sięga około 10 milionów rocznie. Choroba Alzheimera częściej dotyka kobiet, należy do głównych przyczyn zgonów w krajach wysoko rozwiniętych oraz generuje ogromne koszty opieki. To sprawia, że stanowi coraz poważniejsze obciążenie ekonomiczne dla całych społeczeństw.
Choroba ta rozwija się w wyniku procesów biologicznych zachodzących w mózgu. Gromadzą się w nim patologiczne białka, takie jak beta-amyloid oraz białko tau, których nieprawidłowe odkładanie uszkadza neurony2. Towarzyszy temu stan zapalny, stopniowy zanik tkanki mózgowej i niszczenie połączeń między neuronami. To właśnie uszkodzenie tych połączeń sprawia, że coraz trudniej jest zapamiętywać, kojarzyć fakty i samodzielnie myśleć. U osób starszych przebieg choroby mogą dodatkowo przyspieszać inne schorzenia, na przykład zmiany naczyniowe.
Jakub Orłowski, psycholog, neurokognitywista z Wydziału Psychologii w Warszawie Uniwersytetu SWPS
Choć naukowcy dysponują coraz lepszymi narzędziami diagnostycznymi, wciąż nie istnieje lek, który całkowicie zatrzymałby rozwój choroby. Dostępne terapie mogą łagodzić objawy lub spowalniać niektóre procesy, ale nie przywracają utraconych funkcji. Dlatego tak ważna staje się wczesna diagnostyka, ograniczanie czynników ryzyka oraz budowanie świadomości na temat pierwszych sygnałów choroby.
Kiedy zmiana staje się zauważalna?
Zdaniem Jakuba Orłowskiego największym wyzwaniem w chorobie Alzheimera jest to, że proces neurodegeneracyjny rozwija się po cichu, nawet na 10 do 20 lat przed pierwszymi zauważalnymi zmianami3. Naukowcy są w stanie wyróżnić trzy etapy rozwoju tej choroby – pierwsze subiektywne skargi, łagodne zaburzenia poznawcze oraz pełnoobjawową demencję alzheimerowską.
Szczególnie istotne na początkowym etapie są łagodne zaburzenia poznawcze (MCI, z ang. Mild Cognitive Impairment), które często są najważniejszym punktem zwrotnym we wczesnej diagnostyce. Już pierwsze subiektywne skargi zauważane u siebie lub przez bliskich mogą zwiastować początek postępujących zmian. Sygnały bywają jednak tak subtelne, że łatwo można je utożsamić z naturalnymi procesami starzenia się.
Kluczową różnicą jest ich narastający charakter. Do wczesnych sygnałów ostrzegawczych mogą należeć trudności z przypominaniem sobie niedawnych wydarzeń czy imion, problemy ze znalezieniem powszechnych słów, dezorientacja co do dnia tygodnia oraz gubienie się w znanych miejscach. Osoby we wczesnym stadium mogą też mieć problem z planowaniem prostych czynności, a takim zmianom często towarzyszy wycofywanie się, spadek nastroju czy drażliwość. Warto zaznaczyć, że objawy nie muszą jeszcze wyraźnie ograniczać samodzielności, ale stają się zauważalne dla chorego i jego bliskich.
Jak chronić się przed otępieniem?
Badania, które przywołuje psycholog z Uniwersytetu SWPS, wskazują, że aż około 45 proc. ryzyka rozwoju otępienia wiąże się z czynnikami stylu życia, na które bezpośredni mamy wpływ4. Eksperci wyróżniają 14 takich czynników i dzielą je na etapy życia. W młodości największe znaczenie ma poziom wykształcenia, w wieku średnim ubytek słuchu, wysoki cholesterol LDL, nadciśnienie, otyłość, cukrzyca, nadmierne spożycie alkoholu oraz urazy mózgu, a w późnym wieku palenie tytoniu, depresja, brak aktywności fizycznej, izolacja społeczna, zanieczyszczenie powietrza i utrata wzroku. Podstawą ochrony naszego mózgu jest zaś neuroplastyczność – niezwykła zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń nerwowych. Dzięki niej mózg może przystosowywać się do nowych sytuacji, uczyć się i rozwijać również w późniejszym wieku.
Poprzez wyzwania intelektualne, takie jak nauka języków, gra na instrumentach, opanowywanie nowych umiejętności, budujemy rezerwę poznawczą, która działa jak bufor chroniący funkcje naszego mózgu. Do metod wspomagających to działanie zaliczamy też regularny wysiłek fizyczny, higienę snu, kontakty społeczne i odpowiednią dietę. Naukowcy wykorzystują też nieinwazyjne metody stymulacji mózgu (TMS, tDCS), wirtualną rzeczywistość czy interfejsy mózg-komputer w celu wzmocnienia procesu neuroplastyczności oraz ochrony mózgu na długie lata.
Różne objawy
Wbrew pozorom, choroba Alzheimera to nie tylko problemy z pamięcią. U około 90 proc. osób pojawiają się również objawy behawioralne i psychologiczne, takie jak depresja, lęk, pobudzenie, drażliwość czy zaburzenia snu5. To one często prowadzą do utraty samodzielności i stają się jednym z największych źródeł obciążenia dla opiekunów.
Opieka nad osobą z chorobą Alzheimera wymaga elastyczności i stopniowego dostosowywania się do zmieniających się potrzeb. Z czasem dotychczasowa rola partnera czy dziecka może przekształcić się w rolę opiekuna. W codziennym funkcjonowaniu chorego pomaga przewidywalna rutyna. Stałe pory posiłków, spacerów i odpoczynku dają mu poczucie bezpieczeństwa. W komunikacji warto przekazywać pojedyncze, proste polecenia, mówić spokojnie i szczerze chwalić podjęty wysiłek. W sytuacjach lęku, oporu lub pobudzenia pomocne może okazać się uspokojenie chorego, spojrzenie na sytuację z jego perspektywy, przekierowanie uwagi na przyjemną aktywność oraz zachowanie spokoju przez opiekuna.
– Dom powinien być dostosowany do potrzeb i możliwości podopiecznego. Odpowiednie oświetlenie, usunięcie luźnych dywaników i przeszkód oraz zamontowanie uchwytów w miejscach codziennego użytku zwiększają bezpieczeństwo. Z kolei przeglądanie dawnych zdjęć, słuchanie ulubionej muzyki i proste prace manualne mogą poprawiać nastrój oraz wspierać zachowane umiejętności. Równie ważne jest dbanie o zdrowie opiekuna, zarówno fizyczne, jak i psychiczne. Nikt nie jest w stanie samodzielnie udźwignąć całego ciężaru opieki, dlatego wsparcie rodziny, bliskich i sąsiadów, a także otwartość na pomoc zewnętrzną, mogą okazać się nieocenione – wskazuje Jakub Orłowski z Uniwersytetu SWPS.
1 World Health Organization: WHO & World Health Organization: WHO. (2026). Dementia. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
2 Abdulkhaliq, A. A., Kim, B., Almoghrabi, Y. M., Khan, J., Ajoolabady, A., Ren, J., Bahijri, S., Tuomilehto, J., Borai, A., & Pratico, D. (2026). Amyloid-β and Tau in Alzheimer’s disease: pathogenesis, mechanisms, and interplay. Cell Death and Disease, 17(1), 21. https://doi.org/10.1038/s41419-025-08186-8
3 Fagan, A. M., Xiong, C., Jasielec, M. S., Bateman, R. J., Goate, A. M., Benzinger, T. L. S., Ghetti, B., Martins, R. N., Masters, C. L., Mayeux, R., Ringman, J. M., Rossor, M. N., Salloway, S., Schofield, P. R., Sperling, R. A., Marcus, D., Cairns, N. J., Buckles, V. D., Ladenson, J. H., . . . Network, D. I. A. (2014). Longitudinal change in CSF biomarkers in Autosomal-Dominant Alzheimer’s Disease. Science Translational Medicine, 6(226), 226ra30. https://doi.org/10.1126/scitranslmed.3007901
4 Livingston, G., Huntley, J., Liu, K. Y., Costafreda, S. G., Selbæk, G., Alladi, S., Ames, D., Banerjee, S., Burns, A., Brayne, C., Fox, N. C., Ferri, C. P., Gitlin, L. N., Howard, R., Kales, H. C., Kivimäki, M., Larson, E. B., Nakasujja, N., Rockwood, K., . . . Mukadam, N. (2024). Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet, 404(10452), 572–628. https://doi.org/10.1016/s0140-6736(24)01296-0
5 Laganà, V., Bruno, F., Altomari, N., Bruni, G., Smirne, N., Curcio, S., Mirabelli, M., Colao, R., Puccio, G., Frangipane, F., Cupidi, C., Torchia, G., Muraca, G., Malvaso, A., Addesi, D., Montesanto, A., Di Lorenzo, R., Bruni, A. C., & Maletta, R. (2022). Neuropsychiatric or Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia (BPSD): Focus on prevalence and natural history in Alzheimer’s disease and frontotemporal dementia. Frontiers in Neurology, 13, 832199. https://doi.org/10.3389/fneur.2022.832199
Te artykuły mogą
cię zainteresować
