Przywódca to wciąż mężczyzna i język tego nie zmienia. Badania z udziałem naukowców USWPS
Czy zwroty uwzględniające równouprawnienie płci mogą osłabiać utrwalony stereotyp, że polityk to mężczyzna? Najnowsze międzynarodowe badanie, obejmujące 42 kraje, przeprowadzone przy udziale naukowców z Uniwersytetu SWPS, wykazuje, że wprowadzenie do języka takich form ma niewielki wpływ na to, jak społeczeństwa postrzegają przywódców politycznych.
Kobiety wciąż stanowią mniejszość na stanowiskach przywódczych na całym świecie: obecnie tylko jeden na osiem krajów ma na stanowisku głowy państwa lub rządu kobietę. Panie stanowią zaledwie jedną czwartą parlamentarzystów1. Niektórzy badacze sugerują, że zwiększenie reprezentacji kobiet w polityce i na innych stanowiskach związanych z władzą jest możliwe poprzez obalenie stereotypów, jakie ludzie mają na temat przywódców. Zdaniem naukowców mamy skłonność do stereotypowego umieszczania w roli liderów mężczyzn i przekonania, że mają oni cechy odpowiedniejsze do pełnienia funkcji przywódczych niż kobiety.
Stanowiska przywódcze zarezerwowane dla mężczyzn?
Dlatego naukowcy zgromadzeni w międzynarodowym zespole pod kierunkiem prof. Kim Peters z University of Exeter postanowili sprawdzić, jak postrzegamy liderów politycznych przez pryzmat języka. Przede wszystkim przeanalizowali, czy język uwzględniający równouprawnienie płci – a więc np. stosowanie sformułowań typu „on lub ona” – może ograniczać skłonność do stereotypowego kojarzenia przywództwa politycznego z mężczyznami, a nie z kobietami. Uczestnicy oceniali profile liderów politycznych, kobiet oraz mężczyzn, mając do dyspozycji przymiotniki opisujące szereg cech – od dominacji i kompetencji po moralność i życzliwość.
Skala projektu była naprawdę duża: wzięło w nim udział prawie 23 tys. uczestników z 42 krajów, (leżących na sześciu kontynentach) a pod uwagę wzięto 30 języków, spośród których wszystkie odzwierciedlają rodzaj gramatyczny, choć na różne sposoby. Naukowcy zbadali reakcje odbiorców zarówno w językach bez rodzajów gramatycznych (np. węgierskim), z rodzajami naturalnymi (np. angielskim), jak i w językach silniej sformalizowanych pod względem płci (np. polskim czy niemieckim).
Wyniki opisano w artykule „Think political leader — think he or she? A multi-country test of a gender-fair language intervention to reduce gendered leadership stereotypes” w czasopiśmie naukowym „The Leadership Quarterly”.
Stereotypy trzymają się mocno
Z analizy wynika, że stereotypy dotyczące przywództwa są powszechne na całym świecie.
Wyniki międzynarodowego badania potwierdziły, że przywódcy polityczni są stereotypowo postrzegani jako bardziej podobni do mężczyzn niż do kobiet. Badani mieli za zadanie ocenić, w jakim stopniu różne cechy charakteryzują mężczyzn, kobiety oraz osoby pełniące funkcje przywódcze w polityce. Okazało się, że profil cech przypisywanych przywódcom politycznym był bardziej zbliżony do profilu cech przypisywanych mężczyznom niż kobietom. Dotyczyło to przede wszystkim cech związanych ze sprawczością, takich jak dominacja, skłonność do rywalizacji czy stanowczość, w odróżnieniu od cech wspólnotowych, takich jak troskliwość, ciepło, czy wrażliwość na potrzeby innych, stereotypowo częściej przypisywanych kobietom.
prof. dr hab. Agata Gąsiorowska, psycholożka z Wydziału Psychologii we Wrocławiu USWPS, jedna ze współautorek badania ze strony Uniwersytetu SWPS.
Interwencje językowe nie zmieniają nastawienia
Wbrew oczekiwaniom badaczy nie znaleziono dowodów na to, że stosowanie języka uwzględniającego obie płcie, np. zastępowanie neutralnych płciowo określeń sformułowaniami takimi jak “ta osoba”, „on lub ona” lub „ten mężczyzna lub ta kobieta”, osłabia stereotypowe postrzeganie przywódców politycznych jako bardziej podobnych do mężczyzn niż do kobiet. Ta subtelna zmiana językowa nie wpłynęła istotnie na sposób, w jaki uczestnicy badania przypisywali cechy osobom pełniącym funkcje polityczne. Niezależnie od zastosowanych sformułowań stereotypowy obraz przywódcy politycznego pozostawał bardziej zbliżony do stereotypu mężczyzny niż kobiety.
Wyniki sugerują zatem, że samo stosowanie języka uwzględniającego obie płcie może nie wystarczyć do ograniczenia stereotypów płciowych dotyczących przywództwa politycznego. Nie oznacza to jednak, że takie rozwiązania językowe są nieskuteczne w innych kontekstach lub że nie mogą wpływać na inne aspekty postrzegania kobiet i mężczyzn.
Własne poglądy mniej skrajne
Badanie ujawniło również interesującą rozbieżność między osobistymi przekonaniami uczestników a ich wyobrażeniami na temat stereotypów rozpowszechnionych w społeczeństwie. Respondenci postrzegali stereotypowy obraz przywódcy politycznego jako silniej związany z mężczyznami, gdy oceniali przekonania innych ludzi, niż gdy wyrażali własne opinie. Inaczej mówiąc, uczestnicy zakładali, że w społeczeństwie funkcjonują silniejsze stereotypy płciowe dotyczące przywództwa politycznego niż te, które sami deklarowali. Wynik ten może mieć istotne znaczenie, ponieważ przekonanie o powszechności takich stereotypów może samo w sobie stanowić dodatkową barierę kobiet aspirujących do stanowisk politycznych, niezależnie od rzeczywistych postaw poszczególnych osób.
Wspieranie kobiet w przywództwie
Autorzy publikacji podkreślają, że w dążeniu do zbalansowanej reprezentacji płci w polityce skupianie się na języku nie wystarczy. Konieczne jest tworzenie przestrzeni dla realnej obecności kobiet w rolach przywódczych.
– Jak wskazuje to badanie, dbałość o równościową komunikację jest ważna, ale niewielka zmiana języka w dokumentach czy mediach nie wyeliminuje stereotypów dotyczących przywództwa. Wizerunek lidera jest głęboko zakorzeniony w strukturach społecznych i kulturowych, a jego realna zmiana wymaga kompleksowych działań edukacyjnych oraz systemowych – komentuje prof. Gąsiorowska.
Naukowcy wskazują też kolejne obszary dla przyszłych analiz, sugerują np., że język inkluzywny mógłby przynieść wyraźniejsze efekty poza światem polityki, np. w odniesieniu do menedżerów czy pracowników firm. Taka komunikacja może spełniać też inną funkcję: skutecznie wzmacniać poczucie sprawczości u samych kobiet, inspirując je i motywując do sięgania po karierę na szczytach władzy.
1UN Women. (2021). Women in politics. Accessed from https://www.unwomen.org/en/ digital-library/publications/2021/03/women-in-politics-map-2021
Te artykuły mogą
cię zainteresować
