Aż 90 proc. psychoterapeutów za uregulowaniem swojego zawodu
Zdecydowana większość psychoterapeutów w Polsce opowiada się za ustawową regulacją swojego zawodu. Wśród najważniejszych korzyści wskazują gwarancję tajemnicy zawodowej oraz określenie minimalnych wymagań szkoleniowych, natomiast obawiają się nadmiernej kontroli ze strony instytucji państwowych – wynika z pierwszego badania opinii psychoterapeutów zrealizowanego przez naukowców z Uniwersytetu SWPS.
Chociaż w polskiej przestrzeni publicznej od lat trwa dyskusja na temat zasadności regulacji ustawowych, nie przeprowadzono dotychczas żadnych badań, które zebrałyby opinie psychoterapeutów na ten temat. Dlatego zespół badaczy z Uniwersytetu SWPS pod kierunkiem dr Anny Kubiak i prof. Jarosława Michałowskiego z Wydziału Psychologii i Prawa w Poznaniu USWPS przeprowadził ankietę wśród 630 czynnych zawodowo psychoterapeutów reprezentujących różne szkoły terapeutyczne. Wśród nich większość stanowiły kobiety (86,5 proc.). Wyniki analizy opisano w czasopiśmie naukowym „Polish Psychological Bulletin”.
Obecnie rynek psychoterapii w Polsce nie jest objęty jedną, kompleksową ustawą o zawodzie, co odróżnia go od innych prawnie uregulowanych zawodów ochrony zdrowia czy zaufania publicznego. Nie istnieją mechanizmy prawne, które chroniłyby tytuł zawodowy psychoterapeuty, a to oznacza, że może posługiwać się nim dowolna osoba. Brakuje również centralnego rejestru oraz wspólnego kodeksu etycznego czy organu dyscyplinarnego, który miałby uprawnienia wobec wszystkich pracujących na rynku psychoterapii.
dr hab. Jarosław Michałowski, prof. Uniwersytetu SWPS, psycholog, współinicjator utworzenia Koalicji dla Psychoterapii
W publicznej służbie zdrowia regulacje dotyczące psychoterapii są częściowe; jako odrębny zawód/specjalność w kategorii „Pracownicy ochrony zdrowia gdzie indziej niesklasyfikowani” psychoterapię zaklasyfikowano w rozporządzeniu z 2014 r. Wymogi dotyczące psychoterapeutów zawarto m.in. w ustawie z 17 sierpnia 2023 r. o niektórych zawodach medycznych oraz znowelizowanej ustawie o ochronie zdrowia psychicznego, a Minister Zdrowia wprowadził tytuł specjalisty w dziedzinie psychoterapii.
– Regulacje te nie są jednak wystarczające. Chociażby dlatego, że nie wszystkie doczekały się odpowiednich rozwiązań wykonawczych. Ponadto nie regulują one rynku prywatnego. Poszkodowany przez niekompetentną osobę pacjent często nie ma nawet gdzie zgłosić skargi. Warto również zaznaczyć, że psychoterapeutów nie dotyczy zachowanie tajemnicy zawodowej na wzór innych zawodów, a to może wywoływać wątpliwości natury prawnej – prof. mówi Jarosław Michałowski.
Obecnie trwają prace nad ustawową regulacją zawodu psychoterapeuty w Polsce. Rekomendacje dotyczące systemowego uregulowania psychoterapii oraz zawodu psychoterapeuty w Polsce wystosowali wcześniej w tym roku naukowcy skupieni w ramach Koalicji dla Psychoterapii, tworzonej przez Uniwersytet SWPS, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Warszawski oraz Instytut Psychologii PAN. Rekomendowali m.in., że psychoterapia stosowana w polskim systemie ochrony zdrowia powinna być oparta na wiedzy pochodzącej z badań naukowych, a także uwzględniać doświadczenie kliniczne psychoterapeuty oraz preferencje i wartości pacjenta.
Brak przepisów to brak bezpieczeństwa dla pacjentów
Poparcie dla prawnej regulacji zawodu jest wśród badanych psychoterapeutów powszechne – wyraża je aż 90 proc. respondentów, którzy wzięli udział w ankiecie naukowców z Uniwersytetu SWPS. Najważniejszym celem regulacji jest dla nich zagwarantowanie prawa do tajemnicy zawodowej w relacjach z organami państwa oraz jasnych zasad jej uchylania (średnia ocena 4,81 w 5-punktowej skali, gdzie 1 oznacza – bardzo niekorzystne, a 5 – bardzo korzystne). Wielu pacjentów nawet nie zdaje sobie sprawy, że w relacji z organami państwa psychoterapeuta nie jest w pełni chroniony takimi przepisami jak lekarz czy adwokat.
Kolejny korzystny skutek regulacji według badanych to określenie minimalnych wymagań niezbędnych do wykonywania zawodu i superwizji psychoterapii (średnio 4,69), a także do szkolenia psychoterapeutów i superwizorów (średnio 4,66).
Psychoterapeuci mają też pewne obawy. Niepokoi ich wizja bezpośredniej kontroli nad ich pracą ze strony instytucji państwowych, stąd nadzór polityków lub urzędników został uznany za najbardziej niekorzystny efekt możliwych regulacji (średnio 2,35). Środowisko zdecydowanie opowiada się za utworzeniem niezależnego samorządu zawodowego z własnym sądem dyscyplinarnym oraz wspólnym kodeksem etyki.
Różne szkoły, odmienne wizje
Co ciekawe, różne nurty psychoterapii reprezentują odmienne wizje przepisów. Nurt poznawczo-behawioralny (ang. cognitive-behavioural therapy, CBT) kładzie nacisk na promowanie metod o udowodnionej skuteczności naukowej, obowiązek zdawania egzaminów państwowych oraz sprawdzanie umiejętności.
Natomiast nurt psychodynamiczny stawia przede wszystkim na rygorystyczną edukację oraz surowe wymogi formalne dotyczące szkolenia i superwizji. Przedstawiciele szkół humanistycznych czy systemowych zwracają uwagę na to, że sztywne ramy prawne i nadmierna medykalizacja zawodu mogą ograniczyć im dostęp do rynku.
Staż pracy a podejście do zawodu
Badanie wykazało ponadto, że podejście do regulacji zmienia się wraz ze stażem pracy. Im dłuższy, tym częściej padają deklaracje o odbieraniu licencji osobom bez kwalifikacji, pobieraniu składek na samorząd czy powoływaniu sądu dyscyplinarnego.
Jednocześnie wraz z latami praktyki spada chęć powoływania się na klauzulę sumienia i odmowy przyjęcia pacjenta o innych przekonaniach.
– Aż 90 procent psychoterapeutów opowiada się za ustawą regulującą ich zawód, a z naszego badania wynika, że najważniejsze są dla nich jasne przepisy chroniące tajemnicę zawodową pacjenta oraz powołanie niezależnego samorządu, który wyeliminuje z rynku osoby bez kwalifikacji. Brak całościowej ustawy od lat generuje niepewność i obniża bezpieczeństwo zarówno terapeutów, jak i pacjentów, którzy często nie mają narzędzi do weryfikacji kwalifikacji terapeutów. Trzeba jednak podkreślić, że taka ustawa będzie bezpieczna dla pacjentów tylko wtedy, gdy świadczenie psychoterapii będzie zgodne z aktualnymi doniesieniami z badań naukowych – podkreśla prof. Michałowski.
Koalicja dla Psychoterapii za rozwojem badań nad psychoterapią
W swoim kolejnym stanowisku Koalicja dla Psychoterapii postuluje rozwój badań nad psychoterapią w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem badań nad jej skutecznością oraz mechanizmami zmiany, uwzględniających specyfikę krajowego kontekstu klinicznego i systemowego. Tekst dostępny jest pod linkiem.
