Cyfrowi entuzjaści i sceptycy – seniorzy w świecie nowych technologii

Seniorzy coraz częściej korzystają ze smartfonów i internetu^₁, inteligentnych urządzeń domowych, jak i nowoczesnego sprzętu medycznego np. opasek SOS, dzięki którym mogą uzyskać wsparcie w razie nagłego pogorszenia stanu zdrowia^₂. Jak podkreśla socjolożka z Uniwersytetu SWPS, technologie i smart urządzenia mogą poprawić jakość życia osób starszych, choć używane nieświadomie i bez ograniczeń przynoszą odwrotne skutki, a nierzadko przeradzają się w uzależnienie.

Nowe technologie w życiu seniorów

Jak podkreśla ekspertka, w ostatnim czasie dużo mówi się o uzależnieniu od ekranów dzieci i młodzieży^₃, podczas gdy sposób nadmiernego korzystania z tego typu urządzeń przez seniorów domaga się omówienia.

– W ich przypadku zjawisko to jest bowiem szczególnie niepokojące. Nałożenie się naturalnych procesów starzenia na nadmierną stymulację cyfrową tworzy niebezpieczne połączenie, które może prowadzić do gwałtownego obniżenia sprawności intelektualnej – wskazuje socjolożka.

Problem osłabienia funkcji poznawczych w wyniku używania tzw. „rozpraszaczy uwagi” podjął psychiatra Manfred Spitzer^₄, twórca pojęcia „cyfrowej demencji”. Choć termin ten został stworzony, by opisać zaburzenia uwagi i pamięci u osób młodych, można zastanowić się, jak nadmierne korzystanie ze smartfonów wpływa na seniorów.

– Ktoś, kto nie rozstaje się z telefonem, może wykazywać te same deficyty uwagi, co osoba we wczesnej fazie otępienia. Granica między zgubnym nawykiem a chorobą otępienną staje się cienka i łatwo tu o pomyłkę w diagnozie – zauważa ekspertka.

Nadużywanie urządzeń mobilnych przez seniorów może prowadzić także do zaniedbywania przez nich aktywności fizycznej i w efekcie pogorszenia ogólnego stanu zdrowia^₅. Ponadto, nadużywanie smartfona powoduje szereg dysfunkcji układu ruchu. Oprócz dolegliwości bólowych kręgosłupa szyjnego, przeciążenia mogą przejawiać się m.in. w postaci „kciuka esemesowego” czy „łokcia tenisisty”^₆. Dotkliwe deformacje, jak przekonuje w publikacji Łukasz Porębski, dotyczą postawy ciała: wymuszone pochylenie głowy przesuwa środek ciężkości, co powoduje zmiany w obrębie miednicy oraz stawów biodrowych i kolanowych. Długotrwała ekspozycja na ekrany potęguje również zaburzenia wzroku i słuchu^₇.

Socjolożka zauważa, że tu znów – gdy na skutki nadużywania technologii nałożą się typowe dla grupy seniorów schorzenia, takie jak wielochorobowość, zmiany zwyrodnieniowe stawów czy postępujące osłabienie zmysłów – powstaje trudny w leczeniu zespół dolegliwości bólowych.

W kontekście omawianych zjawisk warto wspomnieć także o nomofobii, czyli lęku przed brakiem dostępu do telefonu^₈. Kiedy mamy do czynienia z zaburzeniami poznawczymi, inteligentne urządzenie może nam przypominać np. o konieczności zażycia leków. Jak wskazuje ekspertka, brak dostępu do technologii w takiej sytuacji może nasilać poczucie dezorientacji, frustracji i lęku, co jeszcze bardziej upośledza funkcjonowanie poznawcze.

– Mamy zatem błędne koło – sięgamy po smartfon, by ułatwić sobie codzienne życie, jednak gdy urządzenie zawodzi, rykoszetem dostaje nasze samopoczucie. Dla seniora lub seniorki smartfon często jest łącznikiem, pozwalającym zachować kontakt z bliskimi. Możemy sobie tylko wyobrazić stan takiej osoby pozbawionej łączności ze światem, jest ona wtedy wystawiona na utratę fundamentalnej stabilności i poczucia bezpieczeństwa – wskazuje Magdalena Romanowska.

Międzypokoleniowe spojrzenie na cyfrowe nawyki

Jak zauważa socjolożka, wśród seniorów są również osoby wykazujące powściągliwość wobec nowych technologii lub wręcz wyraźny sceptycyzm. W relacjach międzypokoleniowych daje się zauważyć ich krytyczny stosunek wobec nawyków cyfrowych młodzieży.

– Osoby starsze często postrzegają sposób korzystania z technologii przez młodsze pokolenia jako nadmiarowy i szkodliwy. Podczas wywiadu realizowanego w 2023 roku w ramach projektu „Uczenie do starości. Edukacja międzypokoleniowa w perspektywie relacyjnej” jeden z seniorów w rozmowie ze mną zwrócił uwagę, że młodzi ludzie, podróżując komunikacją miejską, są skupieni niemal wyłącznie na swoich telefonach i nie interesuje ich to, co dzieje się wokół – dodaje socjolożka.

Seniorzy zauważają również, że ich sposób korzystania z technologii różni się od tego, jak używają ich młodsze generacje. Dostrzegają, że to młodzi, jako cyfrowi tubylcy, są częściej bieglejsi od nich w tej dziedzinie. Jak relacjonuje ekspertka, jeden z badanych seniorów opowiadał, że uczył się obsługi komputera, mając poczucie wsparcia ze strony syna. Gdy ta codzienna pomoc zniknęła, konieczność samodzielnego radzenia sobie z coraz bardziej zaawansowanymi urządzeniami okazała się dla niego dużym wyzwaniem.

– Wypowiedź mojego rozmówcy potwierdza, że seniorzy zostali wrzuceni na głęboką wodę cyfryzacji bez odpowiedniego przygotowania. Ten rozdźwięk między chęcią nauki a brakiem wyrobionych nawyków, które posiadają młodsi użytkownicy, sprawia, że nauka korzystania z nowych urządzeń może być dla nich niemałym wysiłkiem poznawczym. To właśnie ten stały, wysoki poziom trudności w obsłudze „inteligentnych” technologii staje się drogą do cyfrowego przebodźcowania. Wynika to nie tylko ze zmian związanych ze starzeniem się, ale także uwarunkowań pokoleniowych, które za Pierrem Bourdieu nazywamy pokoleniowymi habitusami. Osoby starsze pamiętają czasy bez smartfonów, komputerów czy telewizji. Dorastały w warunkach rozwijającej się elektryfikacji – zauważa Magdalena Romanowska.

Wśród seniorów są także przeciwnicy korzystania ze smartfonów – takie osoby wciąż posługują się telefonami stacjonarnymi czy poruszają się po mieście bez nawigacji, zdając się na swoją pamięć i znajomość topografii ulic. Socjolożka zauważa, że trudno stwierdzić, na ile są to świadome decyzje o „niedelegowaniu zadań na zewnątrz”, a na ile wynikają ze zwykłego przyzwyczajenia.

– Można pokusić się o stwierdzenie, że ten sposób funkcjonowania niesie w sobie pokoleniową mądrość, którą – jak sądzę – warto kultywować także, kiedy jest się młodym i sprawnym: technologie, jak najbardziej mogą nam służyć, o ile korzystamy z nich w sposób świadomy. W przeciwnym razie to bardziej my poddajemy się im, tracąc tym samym możliwość korzystania z własnych zasobów i rozwoju naszych unikalnych, ludzkich kompetencji – podkreśla Magdalena Romanowska.

Ekspertka zwraca uwagę, że rozwijanie kompetencji cyfrowych wśród seniorów i seniorek jest ważne, ale równie istotne pozostaje pielęgnowanie i przekazywanie międzypokoleniowej, analogowej mądrości. To właśnie ona stanowi cenne źródło wiedzy i doświadczenia dla młodszych pokoleń, które nie znają rzeczywistości sprzed ery smartfonów.

 ¹Jak podaje GUS w raporcie „Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2025 r.”, smartfon stał się głównym narzędziem łączności z siecią dla 87,3% użytkowników. Choć internet stał się powszechny, seniorzy w wieku 65–74 lata wykazują najniższy poziom kompetencji cyfrowych (12,3%). Z kolei dane CBOS (2025) wskazują, że w ciągu ostatniej dekady odsetek internautów wśród osób powyżej 60. roku życia wzrósł ponad dwukrotnie, osiągając poziom 66%.

 ²www.youtube.com/watch?v=B6VB-Ng3hZY&t=285s

 ³Rowicka, M. (2023). Brzdąc w sieci 3.0–dlaczego dzieci w wieku przedszkolnym w Polsce nadużywają urządzeń ekranowych–perspektywa rodzica. Informacje o projekcie badawczym. Psychologia Wychowawcza, (69 (27), 117-121.

 ⁴Spitzer, M. (2013). Cyfrowa demencja: w jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci, przeł. A. Lipiński, Wydawnictwo Dobra Literatura, Słupsk.

 ⁵Demir, O. B., Bilgin, A., & Yilmaz, F. T. (2025). Smartphone addiction among elderly individuals: Its relationship with physical activity, activities of daily living, and balance levels. BMC Public Health, 25(1), 965. https://doi.org/10.1186/s12889-025-21443-4

 ⁶Porębski, Ł. (2023). Konsekwencje społeczno-zdrowotne nadmiernego korzystania ze smartfona – wyzwania dla edukacji i profilaktyki. Edukacja Ustawiczna Dorosłych, 122(3), 139–149.

 ⁷Tamże.

 ⁸Mohamed, S. A. A. K., Shaban, M. (2025). Digital Dependence in Aging: Nomophobia as the New Mental Health Threat for Older Adults. Journal of Emergency Nursing, 51(3), 371–378.

mgr

Magdalena Romanowska

Biogram