Zmienić przeszłość w wyobraźni – praca ze wspomnieniami łagodzi lęk przed porażką
Odpowiednie techniki wyobrażeniowe pozwalają obniżyć lęk przed porażką, którego źródłem są trudne wspomnienia z dzieciństwa – wynika z badań naukowców z Uniwersytetu SWPS i Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN. Wnioski zostały opisane w artykule, który ukazał się w prestiżowym czasopiśmie „Frontiers in Psychology”.
Przykre doświadczenia z dzieciństwa, związane z krytyką, zaniedbaniem czy surowym traktowaniem przez rodziców, mogą rzutować na samopoczucie i jakość życia w wieku dorosłym1. W kształtowaniu późniejszych wzorców zachowań dużą rolę może odgrywać m.in. sposób, w jaki opiekunowie reagują na niepowodzenia dziecka. Konsekwencją tego może być właśnie lęk przed porażką, oparty na przekonaniu, że popełnianie błędów czyni nas mniej wartościowymi2.
Zespół badawczy złożony z naukowców z poznańskiego Laboratorium Neuronauki Emocji Instytutu Psychologii Uniwersytetu SWPS oraz Pracowni Obrazowania Mózgu Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Warszawie sprawdził, czy w procesie psychoterapii, poprzez techniki oparte na wyobrażeniach, można skutecznie i w sposób trwały zniwelować wpływ tych negatywnych zapisów pamięciowych na codzienne funkcjonowanie.
Czy praca ze wspomnieniami daje możliwość trwałej zmiany?
W randomizowanych kontrolowanych badaniach klinicznych wzięło udział 180 młodych dorosłych (w wieku 18-35 lat) doświadczających lęku przed porażką. Przez dwa tygodnie uczestnicy odbyli cztery sesje terapeutyczne, podczas których pracowali z bolesnymi wspomnieniami z dzieciństwa związanymi z krytyką.
Część uczestników poddana była ekspozycji wyobrażeniowej (IE), podczas której mieli po prostu przywoływać sytuacje wywołujące lęk lub niepokój (aktywna grupa kontrolna). U drugiej grupy zastosowano technikę reskrypcji wyobrażeniowej (ImRs), która zmienia narrację wspomnień. Metoda ta polega na powrocie pamięcią do trudnej sytuacji, a następnie wyobrażeniu sobie, że pojawia się tam "obrońca" (np. terapeuta), który stawia czoła krytykowi i wspiera dziecko. W trzeciej grupie natomiast posłużono się tą samą techniką terapeutyczną, ale z procedurą 10-minutowego opóźnienia (ImRs-DSR), która miała zaburzyć ślad pamięciowy krytycznego wspomnienia, wzmacniając siłę interwencji.
Uczestnicy badania wypełniali kwestionariusze i brali udział w wywiadach. Mierzono im także parametry fizjologiczne. Obserwacje kontrolne przeprowadzono po trzech i sześciu miesiącach.
Przeprogramowywanie wspomnień – to rzeczywiście działa
Okazało się, że wszystkie zastosowane techniki wyobrażeniowe doprowadziły do znaczącego i trwałego obniżenia lęku przed porażką oraz redukcji negatywnych emocji, takich jak smutek czy poczucie winy. Zmniejszyła się też reaktywność fizjologiczna na związane z krytyką wspomnienia, co oznacza, że uczestnicy przestali reagować silnym stresem, kiedy przywoływali w pamięci nieprzyjemne sytuacje. Poprawa utrzymała się podczas kontroli po trzech i sześciu miesiącach od zakończenia sesji, co dowodzi, że zmiana w psychice jest stabilna.
Badania pokazują, że możliwe jest zmniejszenie nasilenia nieprzyjemnych emocji i pobudzenia związanego ze wspomnieniami krytyki z dzieciństwa. Odpowiednio dobrane techniki mogą wpływać na to, jak te wspomnienia są przeżywane, czyniąc je mniej obciążającymi.
Julia Bączek, psycholożka z Laboratorium Neuronauki Emocji Instytutu Psychologii USWPS, autorka badania
Technika reskrypcji wyobrażeniowej była najskuteczniejsza wtedy, gdy wywoływała u badanych zaskoczenie. Zadziałał tutaj „błąd przewidywania”, czyli pojawienie się różnicy między oczekiwaniami a rzeczywistymi zdarzeniami, których się doświadcza. Sprzyja to aktualizacji starych, bolesnych schematów.
Wykazaliśmy, że istotnym elementem terapii wyobrażeniowej jest stworzenie rozbieżności między tym, czego pacjent się spodziewa, a tym, co faktycznie dzieje się w nowym obrazie wspomnień. To właśnie to zaskoczenie otwiera drogę do trwałej zmiany terapeutycznej.
Stanisław Karkosz, kognitywista z Laboratorium Neuronauki Emocji Instytutu Psychologii USWPS, autor badania
Doświadczenia z przeszłości nie muszą nami rządzić
Badacze dowodzą, że dzięki odpowiedniemu posługiwaniu się technikami wyobrażeniowymi, w którym „dopisujemy” nowe, bezpieczne zakończenie do dawnych historii, możemy realnie zmienić naszą reakcję na dzisiejsze wyzwania.
Wyniki sugerują, że sposób przeżywania trudnych wspomnień – w tym tych związanych z porażką – może się zmieniać. Oznacza to, że doświadczenia z przeszłości nie muszą być emocjonalnie przetwarzane w stały, niezmienny sposób – podkreśla Julia Bączek.
Z badaniem „Imagine yourself as a little girl…—efficacy and psychophysiology of imagery techniques targeting adverse autobiographical childhood experiences- multi-arm randomised controlled trial” można zapoznać się na stronie czasopisma „Frontiers in Psychology”.
1Williams, S. E., Ford, J. H., and Kensinger, E. A. (2022). The power of negative and positive episodic memories. Cogn. Affect. Behav. Neurosci. 22, 869–903. doi: 10.3758/ s13415-022-01013-z
2Balkis, M., Duru, S., and Duru, E. (2024). Academic procrastination and fear of failure: the role of irrational/rational academic beliefs. Psychol. Sch. 61, 2376–2387. doi: 10.1002/pits.23171
Te artykuły mogą
cię zainteresować
