Analiza polskiej debaty o wpływie internetu i mediów cyfrowych na młode osoby
medioznawca, specjalizuje się w problematyce cyfrowego dorastania i praktyk medialnych młodych osób
Celem projektu, którym kieruje dr Karol Jachymek, jest analiza mechanizmów kształtujących społeczne wyobrażenia dotyczące cyfrowego dorastania, co umożliwi wypracowanie rzetelnych podstaw dla przyszłych, bardziej zniuansowanych działań edukacyjnych i systemowych. Projekt poddaje krytycznej refleksji polską debatę na temat wpływu internetu i mediów cyfrowych na młode osoby, koncentrując się zwłaszcza na uproszczonych narracjach i metaforach, które często przesłaniają złożoność relacji dzieci i młodzieży z technologią.
Projekt finansuje Narodowe Centrum Nauki – konkurs Miniatura 9, nr projektu: 2025/09/X/HS2/01281.
Współczesna debata o młodych ludziach i internecie pełna jest skrajnych emocji. O ile jednak wciąż zdarza nam się słyszeć o „cyfrowych tubylcach”, którzy świetnie radzą sobie w świecie technologii (co naturalnie również jest mocno uproszczoną metaforą), o tyle obraz ten coraz wyraźniej przesłaniany jest przez wizję „zombie ze smartfonami”, których mózgi są hakowane przez telefony i algorytmy.
Projekt realizuje następujące Cele Zrównoważonego Rozwoju ONZ:
- Cel 3: Dobre zdrowie i jakość życia,
- Cel 4: Dobra jakość edukacji.
O projekcie
Założenia
Centralnym założeniem projektu jest teza, że obecny dyskurs jest silnie spolaryzowany i zdominowany przez:
- uproszczenia,
- metafory maladyczne (np. „cyfrowa heroina”),
- quasi-neuronaukowe wyjaśnienia („pętla dopaminowa”, „przeprogramowanie mózgu”),
- czy mechanizmy charakterystyczne dla zjawiska paniki moralnej.
Badanie ma zatem na celu rozpoznanie dominujących narracji, metafor i ram interpretacyjnych, które kształtują społeczne wyobrażenia o cyfrowym dorastaniu. Teoretyczną podstawę do wyjaśnienia tych procesów uzupełnią również m.in. koncepcje „juwenoi” (nadmiarowych obaw starszych pokoleń wobec młodzieży) oraz tzw. epistemologii obywatelskich, czyli sposobów, w jakie społeczeństwo wytwarza i legitymizuje wiedzę na ten temat.
Zmapowanie tych mechanizmów jest niezbędnym krokiem poprzedzającym realizację kompleksowego projektu badawczego – „Cyfrowe dorastanie w dyskursie publicznym. Systemowa analiza mechanizmów kształtowania polskiej debaty o praktykach medialnych młodych osób”. Planowane badania docelowe wykroczą poza ramy przyjętej obecnie perspektywy zewnętrznej, uzupełniając mapę dyskursu o dodatkowe grupy – w tym o kluczowy, a często pomijany głos samych młodych osób.
Zamiast wpisywać się w binarny podział i rozstrzygać, czy internet jest „dobry” czy „zły” – zależy mi jednak przede wszystkim na tym, żeby zrozumieć, dlaczego w naszych opowieściach o praktykach medialnych młodych osób język zagrożenia tak silnie zdominował debatę, często przysłaniając złożoność i wielowymiarowość ich relacji z nowymi technologiami. Interesuje mnie zwłaszcza to, kto w tej dyskusji posiada moc definiowania rzeczywistości – czyje i jakie rodzaje głosów uznajemy za wiarygodne i jakie mechanizmy decydują o tym, że pewne opinie stają się według nas obowiązującą prawdą. Chciałbym dotrzeć do źródeł tych przekonań, by sprawdzić, na ile nasze diagnozy opierają się na ustaleniach naukowych, a na ile są echem uproszczeń i dominujących narracji.
Metodologia
Badania mają charakter wstępny i opierają się na metodologii jakościowej. Proces badawczy obejmuje dwa główne filary.
- Przeprowadzenie 24 indywidualnych wywiadów pogłębionych (IDI) z trzema grupami respondentów – rodzicami, nauczycielami oraz ekspertami kształtującymi debatę publiczną.
- Analizę dyskursu wybranych tekstów medialnych, raportów, poradników i materiałów z mediów społecznościowych, które wywołały szerokie dyskusje w ostatnich latach. Działanie to, wykorzystujące m.in. narzędzia Krytycznej Analizy Dyskursu, pozwoli na precyzyjną dekonstrukcję strategii retorycznych, w tym używanych metafor, sposobów emocjonalizacji przekazu oraz technik nadawania uproszczonym przekonaniom rangi obiektywnych faktów naukowych. Realizacja tego etapu posłuży wypracowaniu precyzyjnych kategorii analitycznych, które w badaniu docelowym umożliwią zastosowanie na dużą skalę metod mieszanych – w tym zaawansowanych technik przetwarzania języka naturalnego (NLP).
Użyteczność wyników
Wyniki projektu pozwolą na stworzenie mapy polskiego dyskursu o cyfrowym dorastaniu, co jest kluczowe dla głębszego zrozumienia źródeł społecznych napięć i niepokojów związanych z obecnością internetu i mediów cyfrowych w życiu dzieci i młodzieży. Zidentyfikowanie obszarów, w których wiedza naukowa rozmija się z potocznymi wyobrażeniami, pomoże w przyszłości projektować skuteczniejsze działania edukacyjne i polityki publiczne bazujące na rzetelnej diagnozie i dowodach naukowych. Projekt ten stanowi jednocześnie niezbędny fundament dla dalszych bardań, któe uzupełnią obecną diagno o kluczową, a często pomijaną perspektywę samych młodych osób. Dzięki temu możliwe będzie wypracowanie rozwiązań systemowych, które będą nie tylko oparte na ustaleniach naukowych, ale też – bardziej zrównoważone, zniuansowane oraz w pełni adekwatne do złożonego w istocie charakteru cyfrowego świata.