Wyobrażenia umysłowe w adolescencji i dorosłościObiektywne miary okulomotoryczne w kontekście neutralnym i związanym z ryzykiem
psycholożka, analityczka zachowania
Projekt, który prowadzi dr Joanna Śmieja, dotyczy wyobrażeń umysłowych u osób nastoletnich i dorosłych. Nie realizuje Celów Zrównoważonego Rozwoju.
konkurs: MINIATURA 10
nr projektu: 2026/10/X/HS6/676761
Założenia projektu
Badania pokazują, że zanim podejmiemy ryzyko, często próbujemy przewidzieć jego konsekwencje, tworząc w umyśle obraz tego, co może się stać. To jeden z przykładów wykorzystania wyobrażeń umysłowych, czyli zdolności do wizualizowania w umyśle obiektów lub sytuacji, których w danej chwili nie postrzegamy.
Jedną z kluczowych cech wyobrażeń jest ich wyrazistość, od której zależy między innymi to, jak silne emocje w nas wywołują. Wyrazistość traktowano dotąd głównie jako cechę indywidualną, sytuującą ludzi na kontinuum od afantazji, czyli całkowitego braku wyobrażeń, po hiperfantazję, w której wyobraźnia dorównuje sile rzeczywistego spostrzegania. Coraz więcej badań sugeruje jednak, że wyrazistość wyobrażeń może się zmieniać wraz z wiekiem, stopniowo słabnąc. Wyniki w tym zakresie nie są jednoznaczne, prawdopodobnie dlatego, że wyrazistość mierzono głównie metodami samoopisowymi.
W ramach projektu badaczka z Uniwersytetu SWPS sprawdzi, czy wyobrażenia umysłowe są bardziej wyraziste u osób nastoletnich niż u dorosłych, wykorzystując obiektywne miary fizjologiczne.
W projekcie finansowanym w ramach MINIATURY chcę wstępnie zweryfikować hipotezę o rozwojowych zmianach wyrazistości, wykorzystując w tym celu obiektywne miary. Mam nadzieję, że pozwoli mi to stworzyć spójne narzędzie pomiarowe, które wykorzystam w kolejnym projekcie badawczym – dotyczącym roli wyobrażeń umysłowych jako jednego z mechanizmów odpowiedzialnych za większą skłonność nastolatków do podejmowania ryzyka.
Metody badawcze
Grupa osób nastoletnich zostanie porównana z grupą dorosłych.
Zamiast pytać uczestniczek i uczestników, jak wyraziste są ich wyobrażenia, badanie wykorzystuje obiektywne, fizjologiczne miary okulomotoryczne (eye tracking):
- analizę ruchów gałek ocznych podczas wyobrażania sobie wcześniej widzianych obrazów (ang. scanpath reinstatement);
- pomiar reakcji źrenicy na wyobrażone jasne i ciemne bodźce (tzw. odpowiedź źreniczna na światło).
Metody te zostaną najpierw sprawdzone w kontekście neutralnym, a następnie rozszerzone na sytuacje związane z ryzykiem.
Łącznie w trzech badaniach weźmie udział 280 osób.
Użyteczność wyników
Zwalidowanie obiektywnych wskaźników wyrazistości wyobrażeń umysłowych pozwoli w przyszłości badać, czy młodzież rzeczywiście częściej symuluje w umyśle ryzykowne sytuacje niż dorośli, bez polegania wyłącznie na deklaracjach uczestniczek i uczestników badań.
Wyniki posłużą jako podstawa metodologiczna do większego projektu badawczego. Będzie on rozwijać wyobrażeniowy model ryzykownych zachowań osób nastoletnich, który ma istotne potencjalne znaczenie dla podejmowania działań profilaktycznych skierowanych do tej grupy wiekowej.