hr award color

logo uswps nazwa 3

Nauka i badania
Wartość projektu: 98000

Bezpieczne życie bez konieczności podejmowania ryzyka – to żądanie coraz częściej wysuwane przez społeczeństwa krajów wysoko rozwiniętych. Niechęć do zachowań ryzykownych obserwuje się nie tylko na poziomie jednostki, lecz także na szczeblach centralnych. Zespół pod kierownictwem dr Joanny Sokołowskiej analizuje przyczyny oraz konsekwencje unikania działań ryzykownych.

projekt naukowy

Heurystyka afektu czy poszukiwanie alternatywy dominującej 

 

Możliwe przyczyny rozbieżności ocen laików, polityków i ekspertów

 

Jednostka realizującalogo swps warszawa white
Kwota dofinansowania  98 000 PLN
Jednostka finansującaNCN

Okres realizacji projektu: 2011–2014

Bezpieczne życie bez konieczności podejmowania ryzyka – to żądanie coraz częściej wysuwane przez społeczeństwa krajów wysoko rozwiniętych. Niechęć do zachowań ryzykownych obserwuje się nie tylko na poziomie jednostki, lecz także na szczeblach centralnych. Zespół pod kierownictwem dr Joanny Sokołowskiej analizuje przyczyny oraz konsekwencje unikania działań ryzykownych.

Założenia projektu


Tradycyjnie, w ekonomii wolnorynkowej przyjmuje się, że zależność między oczekiwanym zyskiem a ryzykiem ma charakter pozytywny. Podejmowanie ryzyka to konieczna cecha dobrego przedsiębiorcy. Odnosi się to również do decyzji ekonomicznych i społecznych na szczeblu centralnym, np. zmiany w systemie podatkowym i w prawie pracy w celu ożywienia gospodarki i stworzenia nowych miejsc pracy.

Także w innych dziedzinach podejmowanie ryzyka jest konieczne do realizacji ważnych celów, np. dla postępu w medycynie (np. badania nad wykorzystaniem komórek macierzystych czy nad klonowaniem) czy dla rozwoju technicznego.


Myślenie takie jest jednak często odrzucane przez społeczeństwo. W krajach wysoko rozwiniętych, obserwuje się narastające żądania społeczne tworzenia warunków „życia bez ryzyka”, np. rezygnacji z elektrowni jądrowych. Ceną za to jest albo obniżenie zużycia elektryczności, albo zwiększone zanieczyszczenie atmosfery przez CO2 i NO2.

Można podać dwa wyjaśnienia niedostrzegania powiązań między ryzykiem i zyskiem: (1) działanie heurystyki afektu, tj. wysoka ocena korzyści i niska ocena zagrożeń dla działań lubianych oraz niska ocena korzyści i wysoka ocena zagrożeń dla działań nielubianych, albo (2) niechęć do myślenia w kategoriach „coś za coś”, co „chroni” przed uświadomieniem sobie konieczności dokonywania trudnych wyborów, tj. akceptacji ryzyka w zamian za spodziewane korzyści.

Cele projektu

Celem badań jest ustalenie, który z dwóch wyżej opisanych mechanizmów odpowiada za spostrzeganie odwrotnej zależności między zyskiem a ryzykiem. Jeśli powodem takiej uproszczonej percepcji jest niechęć do myślenia „coś za coś”, to ważne jest ustalenie jakie czynniki mogą skłaniać do takiego myślenia. Koniecznym warunkiem myślenia „coś za coś” jest przyjęcie, że decyzja ryzykowna to Lewinowski konflikt typu dążenie-unikanie. Jeśli decydent spostrzega sytuację ryzykowną jako konflikt typu dążenie(korzyści)-unikanie(ryzyko), to korzyści i ryzyko są ważone i porównywane.

Taka świadomość może być wzbudzana poprzez wcześniejsze doświadczenia i wiedzę na temat danej sytuacji lub sytuacji podobnych (specjalistyczna wiedza ekspercka) albo poprzez trening w analizie złożonych problemów (wiedza ogólna).

Natomiast motywacja do szukania najlepszego możliwego rozwiązania może powodować wypieranie konfliktu, co powoduje błędną percepcję korzyści i strat. Czynnikiem, który może nasilać poszukiwanie najlepszego rozwiązania jest wymóg publicznego uzasadnienia decyzji (np. przez polityków).

W celu ustalenia czynników, które zwiększają skłonność ludzi do myślenia kompensacyjnego „coś za coś” zostaną przeprowadzone badania nad oceną i akceptacją ryzyka kontrowersyjnych decyzji naukowo-medycznych oraz społeczno-ekonomicznych z udziałem laików, ekspertów i polityków.

Ustalenie przyczyny społecznych żądań „życia bez ryzyka” ma także aspekt praktyczny – jest konieczne w celu usprawnienia komunikacji między administracją lokalną lub centralną a społeczeństwem. Jeśli przyczyną jest niedoceniania możliwych korzyści działania ryzykownego, prostym i skutecznym sposobem jest pokazywanie tych korzyści.

Jeśli jednak przyczyną jest niechęć do myślenia w kategoriach „coś za coś”, to zmianę można uzyskać jedynie poprzez skłonienie ludzi do konfrontacji z występującym konfliktem między oczekiwanym zyskiem a ryzykiem i ustalenie rzeczywistych priorytetów.

Wnioski

W ramach projektu przeprowadzono trzy badania, w których uczestniczyło 467 osób. W pierwszym badaniu (179 uczestników) laicy mieli ocenić ogólne i specyficzne konsekwencje (negatywne i pozytywne) pięciu technologii produkcji energii elektrycznej, wzbudzających różny afekt.

W drugim i trzecim badaniu (200 i 88 uczestników) laicy i eksperci oceniali działania kontrowersyjne i wywołujące silne emocje. Były to działania zarówno dobrze (aborcja), jak i słabo znane nauce (komórki macierzyste).

Uzyskane wyniki pozwoliły na stwierdzenie, że zależność odwrotna występuje dla ogólnych ocen korzyści i ryzyka lubianych i nielubianych technologii produkcji energii elektrycznej, a nie występuje dla ocen specyficznych. W przypadku laików stwierdzono zależność odwrotną dla ocen korzyści i ryzyka związanych z aborcją  – działaniem wywołującym afekt.

Afekt miał więc wpływ na oceny czynności ryzykownych, które pozostawały niejasne dla badanych z powodu braku personalnej lub obiektywnej wiedzy (w przypadku działań/aktywności wywołujących silne emocje, tj. kontrowersje społeczne).

Znaczenie afektu malało, jeśli działania/aktywności nie powodowały silnych emocji i są powszechnie znane nauce.

Zespół badawczy

258 joanna sokolowska

prof. dr hab.

Joanna Sokołowska

kierownik projektu. Wykładowca na Wydziale Psychologii Uniwersytetu SWPS oraz Kierownik Katedry Psychologicznej.  jsokolow@swps.edu.pl

258 Zaleskiewicz

prof. dr hab.

Tomasz Zaleśkiewicz

psycholog społeczny z wrocławskiego wydziału Uniwersytetu SWPS, kierownik Katedry Psychologii Ekonomicznej oraz Centrum Badań nad Zachowaniami Ekonomicznymi przy Uniwersytecie SWPS.

258 agata michalaszek

dr

Agata Michalaszek

zajmuje się psychologią ryzyka i decyzji ryzykownych. Wykładowca na Wydziale Psychologii Uniwersytetu SWPS w Warszawie.

258 martyna nowak

mgr

Martyna Nowak

zajmuje się psychologią podejmowania decyzji oraz psychologią sportu. Na Uniwersytecie SWPS prowadzi zajęcia z zakresu psychologii ekonomicznej, motywacji, psychologii społecznej.

someone

mgr

Patrycja Śleboda

asystent na Wydziale Psychologii Uniwersytetu SWPS.

Publikacje

  • Sokołowska, J., Michalaszek, A., Rujner, J (2013). Wzory poszukiwania informacji przy wyborach ryzykownych a trafność modeli wyboru. Przegląd Psychologiczny, 56 (3).

  • Sokołowska, J., Sleboda, P. (2014). The Inverse Relation between Risks and Benefits: The Role of Affect and Expertise. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2409306; także odesłany po recenzjach do redakcji Risk Analysis.

  • Sokołowska, J., Ducal, K, Chlebowska, K. (2012). Aspiracje a ocena ryzyka i wybór. Decyje, 17, s. 65-85.

  • Sokołowska, J. (2012). Dualizm poznania a procesy decyzyjne. Rozdział do książki A. Fałkowski, T. Zaleśkiewicz (red). Psychologia poznawcza w praktyce. Ekonomia, biznes, polityka, s. 53-104, Warszawa: PWN.

  • Sokołowska, J. (2013). Perceived Risk-Return Relation of Investments and other Risky Actions. In: Marek, T., Karwowski, W., Kantola, J. Science, Technology, Higher Education and Society in the Conceptual Age, Taylor and Francis, London, New York, s. 395-404.

  • Sokołowska, J., Śleboda, P. (2015). Risk Analysis, Vol. 35, No. 7, 1252-1267.

  • Sokołowska, J., Śleboda, P. (w druku). Zależność odwrotna: znaczenie afektu i wiedzy eksperckiej, Psychologia Społeczna

 

Wyszukaj projekt

Projekty - Typ
Projekty - Dyscyplina
Projekty - Jednostka organizacyjna
Projekty - Kierownik
Projekty - Instytucja finansująca
Projekty - Status
Projekty - Okres realizacji