Dlaczego musimy bronić psychoterapii opartej na nauce? Wywiad z dr Ewą Pragłowską
Dlaczego debata na temat uregulowania zawodu psychoterapeuty wzbudza tak silne emocje? Czym charakteryzuje się psychoterapia o zweryfikowanej badaniami skuteczności? Jak Szkoła Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej Uniwersytetu SWPS, kierowana przez prof. Agnieszkę Popiel i dr Ewę Pragłowską, przyczynia się do zwiększania dostępności jakościowej psychoterapii? Z dr Ewą Pragłowską rozmawia Maciej Witkowski z Centrum Komunikacji Wewnętrznej USWPS.
MW: Uznałem, że ciekawym punktem wyjścia dla naszej rozmowy będzie dyskusja na temat uregulowania zawodu psychoterapeuty, w której Pani i inne osoby związane ze Szkołą Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej Uniwersytetu SWPS aktywnie uczestniczycie. Dlaczego uregulowanie tej kwestii jest tak ważne?
EP: Rozmowy na ten temat uregulowania zawodu psychoterapeuty trwają od wielu lat, co pokazuje, jak trudna jest to materia. Do czasu wejścia w tym roku Ustawy o zawodzie psychologa, w sposób oczywisty zakładano, że zawód ten dotyczy osób z wykształceniem psychologicznym, medycznym i pedagogicznym. Te kierunki kształcenia uwzględnia również obecne rozporządzenie Prezesa NFZ dotyczące świadczenia psychoterapii w opiece zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych.
Środowisko jest zgodne, że zawód psychoterapeuty należy uregulować. Nie ma jednak zgody co do tego, czy proponowana obecnie ustawa o zawodzie psychoterapeuty zwiększy dostępność do terapii prowadzonej przez osoby o wysokich kwalifikacjach, które stosują metody o zweryfikowanej skuteczności i przez to zapewnią bezpieczeństwo pacjentom i pacjentkom.
Obecny projekt ustawy o zawodzie psychoterapeuty jako zawodzie zaufania publicznego proponuje odrębny od psychologii i medycyny zawód z własnym samorządem zawodowym. Nie tylko dopuszcza do zawodu psychoterapeuty wszystkie osoby posiadające tytuł magistra lub magistra inżyniera dowolnego kierunku studiów, ale nie proponuje żadnego osadzenia w psychologii jako ugruntowanej dyscyplinie nauki w dziedzinie nauk społecznych.
Zaskakujące, że używając argumentów o naukowych podstawach psychoterapii, autorzy i autorki projektu ustawy odcinają się od tego, że te naukowe podstawy wywodzą się właśnie z psychologii. Jednocześnie proponują ujednolicone kształcenie rozpisane na kilka lat. Osoby z dyplomem magistra psychologii będą zobowiązane do ponownego dokształcania w podstawach psychologii i medycyny.
Mogą oczywiście być z tego zwolnione ale nie jest to gwarantowane, ponieważ będą musiały zwracać się do Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego z prośbą o uznanie ich wykształcenia i zwolnienie z „dokształcania”. Dopiero wtedy – według tego projektu – przed podjęciem kształcenia w psychoterapii będą zdawać egzamin teoretyczny uprawniający do rozpoczęcia kształcenia w psychoterapii. Jego sensowność przy posiadaniu dyplomu ukończenia studiów wyższych wydaje się nadmiarowa.
Przy całym szacunku do np. zawodu prawnika czy filologa, trudno kilkadziesiąt godzin szkolenia z psychologii zrównać z pięcioma latami studiów psychologicznych. Nie obliczono również kosztów wprowadzenia tej ustawy z rozbudowanymi strukturami, a co za tym idzie biurokracją. Dla psychologów i psycholożek będzie to też zapewne oznaczało płacenie dwóch składek – w izbie zawodowej psychologów i psychoterapeutów – oraz podleganiu dwu kontrolom zawodowym.
Rola towarzystw naukowych, które mają komisję etyczną i sąd koleżeński oraz dbają o poziom merytoryczny programów uczenia psychoterapii, zostanie zmarginalizowana. Takim towarzystwem jest największe w Polsce: Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej (PTTPB), które liczy ponad 8,5 tys członków (z czego niemal jedną trzecią stanowią absolwenci SPPB Uniwersytetu SWPS). Należy ono także największej europejskiej organizacji tego typu – EABCT. Jest to organizacja o ponad pięćdziesięcioletniej tradycji. Nota bene we wrześniu 2026 prezydentką EABCT została prof. Agnieszka Popiel.
PTTPB złożyło alternatywny projekt ustawy o zawodzie psychoterapeuty z tzw.rejestrem psychoterapeutów i psychoterapeutek, który niestety nie został poddany dyskusji w komisji sejmowej i dalszemu procedowaniu.
W tym projekcie bazowe wykształcenie było spójne z rozporządzeniem prezesa NFZ. Nie wymagało tworzenia odrębnego zawodu z kontrowersyjnym, wobec zróżnicowanych tradycji podejść psychoterapeutycznych, samorządem. Umożliwiało więc zachowanie odmienności różnych podejść psychoterapii. Było też spójne z istniejącą specjalizacją psychoterapii dzieci i młodzieży, zachowywało pozycję towarzystw i stowarzyszeń naukowych, a rejestr psychoterapeutów był umocowany w Ministerstwie Zdrowia i pod jego kontrolą. Koszt społeczny wprowadzenia tej ustawy byłby nieporównywalnie niższy niż obecnego projektu poselskiego. Takie rozwiązanie lepiej gwarantowałoby bezpieczeństwo pacjentów i pacjentek.
PTTPB, które udziela akredytacji studiów w SPPB Uniwersytetu SWPS, już w ubiegłym roku głosowało za odrzuceniem w całości projektu Ustawy o zawodzie psychoterapeuty, a po roku prac w Ministerstwie Zdrowia ponownie złożyło stanowisko odrębne wobec projektu ustawy w obecnym kształcie.
Czy różnice między tymi dwoma projektami są aż tak fundamentalne? Gdzie leżą kontrowersje?
Jak już wspomniałam, jedna z głównych różnic dotyczy tego, kogo powinniśmy dopuścić do wykonywania zawodu psychoterapeuty. Procedowany projekt ustawy zakłada bardzo szeroki dostęp do zawodu. Natomiast w propozycji PTTPB psychoterapeutą lub psychoterapeutką mogłaby zostać wyłącznie osoba z kierunkowym wykształceniem psychologicznym, medycznym lub pedagogicznym.
Nie chcę niczego ujmować innym kierunkom studiów, lecz nie sądzę, aby osoba, która nie ukończyła psychologii, miała odpowiednie kwalifikacje do wykonywania tego zawodu – nawet po dodatkowym szkoleniu i zdaniu egzaminu. Czy w kilkadziesiąt godzin zostanie ona przygotowana ze statystyki, metodologii, wiedzy o rozwoju człowieka, etyki zawodu, pomiaru i badania psychologicznego, psychologii różnic indywidualnych itp.?
Według procedowanego obecnie projektu kandydat lub kandydatka do szkoły psychoterapii musi zdać egzamin wstępny. Nie wiadomo jednak, jaki byłby jego zakres. Nie uważam też za konieczne wymaganie takiego egzaminu od osób posiadających wyższe wykształcenie psychologiczne. Dodawanie kolejnych etapów wydłuża proces kształcenia, a w Polsce cierpimy na niedobór specjalistek i specjalistów psychoterapii.
W środowisku nie ma również zgody co do roli samorządu zawodowego. Projekt ustawy zakłada, że pieczę nad zawodem będzie sprawować jeden samorząd zawodowy. Ma on zrzeszać psychoterapeutki i psychoterapeutów z nurtów humanistycznego, integracyjnego, psychoanalitycznego, psychodynamicznego, systemowego i poznawczo-behawioralnego.
Każde towarzystwo miałoby swoją reprezentację w samorządzie, ale ustawa nie bierze pod uwagę faktu, że jedne stowarzyszenia zrzeszają znacznie więcej osób niż inne. Mimo że większość psychoterapeutów i psychoterapeutek w Polsce wybiera nurt poznawczo-behawioralny, głos przedstawicieli i przedstawicielek tego środowiska nie byłby w takim systemie reprezentowany proporcjonalnie do liczby członków i członkiń.
Nasz niepokój wzbudza również kwestia oparcia psychoterapii na danych naukowych. Metody stosowane w psychoterapii poznawczo-behawioralnej mają, w porównaniu z innymi nurtami psychoterapii, najwięcej badań naukowych, które potwierdzają ich skuteczność. Są także głównym modelem terapii rekomendowanym w standardach leczenia, np. w angielskim NICE.
Jeśli jednak inne nurty będą miały decydujący głos w samorządzie, to nie ma pewności, że ich przedstawicielki i przedstawiciele – przede wszystkim osoby bez wykształcenia kierunkowego – będą zainteresowane badaniami z obszaru psychologii oraz rozwojem psychoterapii jako metody leczenia opartej na empirii.
Gdy spojrzymy na wymienione zastrzeżenia dotyczące proponowanej regulacji zawodu psychoterapeuty, pojawia się pytanie, czy nowa ustawa rzeczywiście – zgodnie ze swoim pierwotnym założeniem – będzie w stanie ochronić pacjentów i pacjentki przed nieskutecznymi i szkodliwymi praktykami. Zastanawia także czy, wydłużając de facto szkolenie psychoterapeutyczne, zwiększa dostępność w ramach NFZ do specjalistycznego leczenia metodami psychologicznym o zweryfikowanej skuteczności.
W jaki sposób projekt promowany przez Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej pozwoliłby uniknąć tych problemów?
Przygotowany przez PTTPB projekt zachowywał istniejącą obecnia autonomię poszczególnych towarzystw i sposobu organizacji szkoleń do certyfikatu według wymogu ich nurtów.
Ważnym postulatem projektu ustawy z rejestrem terapeutów było także wprowadzenie centralnego rejestru psychoterapeutów i psychoterapeutek, który byłby w gestii Ministra Zdrowia. Taki rejestr byłby jawny i każdy w prosty sposób mógłby sprawdzić, czy specjalista lub specjalistka, do której chce się udać, ma odpowiednie uprawnienia do wykonywania zawodu.
Byłoby to rozwiązanie ograniczające biurokrację i przejrzyste dla osób niezwiązanych z psychoterapią. Osoby naruszające zasady dobrych praktyk oraz kodeks etyczny lub te, które podlegałyby karze kodeksu karnego, byłyby z tej listy usuwane. Pacjent lub pacjentka, wchodząc w rejestr, miałby lub miałaby zatem klarowną informację o osobie, którą chce wybrać. W tym także informację o modalności, w której dana terapeutka lub dany terapeuta pracuje.
Przygotowany przez PTTPB projekt zachowywał istniejącą obecnia autonomię poszczególnych towarzystw i sposobu organizacji szkoleń do certyfikatu według wymogu ich nurtów.
Ważnym postulatem projektu ustawy z rejestrem terapeutów było także wprowadzenie centralnego rejestru psychoterapeutów i psychoterapeutek, który byłby w gestii Ministra Zdrowia. Taki rejestr byłby jawny i każdy w prosty sposób mógłby sprawdzić, czy specjalista lub specjalistka, do której chce się udać, ma odpowiednie uprawnienia do wykonywania zawodu.
Byłoby to rozwiązanie ograniczające biurokrację i przejrzyste dla osób niezwiązanych z psychoterapią. Osoby naruszające zasady dobrych praktyk oraz kodeks etyczny lub te, które podlegałyby karze kodeksu karnego, byłyby z tej listy usuwane. Pacjent lub pacjentka, wchodząc w rejestr, miałby lub miałaby zatem klarowną informację o osobie, którą chce wybrać. W tym także informację o modalności, w której dana terapeutka lub dany terapeuta pracuje.
Wspomniała pani, że z pani punktu widzenia bardzo ważne jest, aby psychoterapia była oparta na badaniach naukowych. Czy mogłaby pani przybliżyć, jak takie badania wyglądają?
Piszemy o tym w całej III części naszego, wyróżnionego przez PAN, podręcznika “Psychoterapia poznawczo-behawioralna teoria i praktyka”.Psychoterapia jest metodą leczenia i jako taka podlega stałej weryfikacji naukowej pod kątem skuteczności stosowanych metod, ich nieskuteczności lub nawet ich szkodliwości. Bardzo ważne są też badania mechanizmów działania psychoterapii, ale jeden rodzaj badań nie zastępuje drugiego.
Aby rozpocząć badania, musimy najpierw wyselekcjonować i zdiagnozować wystandaryzowanymi narzędziami grupę osób zmagających się z danym problemem np. PTSD, lękiem uogólnionym czy zaburzeniem osobowości pogranicza. Następnie uczestnicy i uczestniczki są w sposób losowy (randomizowany) przydzielani do minimum dwóch metod terapii, a każda z tych metod musi posiadać ściśle opisany sposób postępowania, czyli tzw. protokół.
Protokół zawiera opis metod psychologicznych, które będą stosowane, ich kolejność oraz sposób monitorowania przebiegu zmian w terapii, np. nasilenia objawów PTSD. Psychoterapia jest prowadzona przez wyszkolonych w danym protokole terapeutów i terapeutki, monitorowana oraz superwizowana m.in. pod kątem zgodności prowadzenia leczenia z danym protokołem.
Po zakończeniu terapii niezależny diagnosta, który nie wie, jaka metoda została zastosowana wobec danego pacjenta lub pacjentki, ocenia, czy problem dalej się utrzymuje lub jak zmieniło się jego nasilenie. Do badania nasilenia objawów wykorzystywane są wystandaryzowane narzędzia diagnostyczne, kwestionariusze i skale.
Ważnym elementem badań nad skutecznością danej metody terapii jest ocena długości utrzymywania się jej efektu. Temu służą badania follow up, np. po kilku miesiącach, roku lub nawet kilku latach od zakończenia terapii. Rzetelność badawcza wymaga także oszacowania liczby osób, u których nie wystąpił efekt poprawy oraz tych, które terapię przerwały.
Metodologia takich badań określa oczywiście również metody statystyczne, które wykorzystuje się do oceny efektów oraz sposoby kontroli i superwizji samego procesu badania, np. poprzez nagrywanie sesji, oczywiście za zgodą osoby, która bierze udział w badaniu.To pierwszy krok dotyczący oceny skuteczności. Zanim uznamy, że dana metoda jest skuteczna. należy, udowodnić, że wynik jest replikowany w innych zespołach badawczych, grupach osób badanych.
Podstawą są więc metaanalizy, które obejmują minimum 5 randomizowanych badań w danym obszarze. Są one jednak bardzo kosztowne. W Polsce jest niewiele badań spełniających standardy, które opisałam powyżej i o których piszemy w książce. Jednym z nich było badanie TRAKT, w którym oceniano skuteczność leczenia osób zmagających się z objawami PTSD po wypadkach komunikacyjnych metodą Przedłużonej Ekspozycji. Kierownikiem tych badań był prof. Bogdan Zawadzki. Razem z prof. Agnieszką Popiel miałam wyróżnienie brać w nim udział. Dodam, że wzięła w nich również udział grupa słuchaczy i słuchaczek Szkoły Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej Uniwersytetu SWPS.
Zatem dla osób kształcących się w SPPB znajomość metodologii badań, umiejętność ich czytania i wyciągania wniosków dla praktyki klinicznej to chleb powszedni. „Nowy psychoterapeuta”, według projektu ustawy, nie musi z kolei tej wiedzy posiadać.
Jest pani związana ze Szkołą Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej Uniwersytetu SWPS już prawie od 20 lat. Jak wspomina pani początki swojej pracy, początki szkoły, a jak wygląda ona obecnie?
Razem z prof. Agnieszką Popiel uczyłyśmy psychoterapii poznawczo-behawioralnej jeszcze przed założeniem Szkoły. Decyzja o rozpoczęciu całościowych, czteroletnich studiów podyplomowych na Uniwersytecie SWPS zapadła w 2007 roku. Pierwsze studia zostały uruchomione w Sopocie. W kolejnych latach były to filie USWPS w Warszawie, Poznaniu, Katowicach, Wrocławiu, Rzeszowie (filia Katowic), a w 2023 roku otworzyłyśmy studia w Krakowie.
Prowadzone przez nas studia podyplomowe od początku cieszyły się ogromnym zainteresowaniem, a rekrutacja odbywała się w trybie konkursowym. Nie chcę zniechęcać potencjalnych kandydatów i kandydatek, ale zdarzały się nabory, kiedy zamykałyśmy rekrutację przy czterech kandydatach na jedno miejsce.
Jest to dowód zainteresowania psychologów i psycholożek, lekarzy i lekarek, pedagogów i pedagożek pracujących klinicznie terapią poznawczo-behawioralną. To także potwierdzenie marki Uniwersytetu SWPS i najlepsza ocena merytoryczna dla grona wspaniałych wykładowców i wykładowczyń oraz superwizorów i superwizorek samej Szkoły Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej.
Przez te wszystkie lata SPPB Uniwersytetu SWPS ukończyło około 1300 osób, które zasiliły grono certyfikowanych psychoterapeutek i psychoterapeutów poznawczo-behawioralnych PTTPB. Biorąc pod uwagę fakt, że wszystkich specjalistów i specjalistek pracujących w tym nurcie jest w Polsce około 4000, Szkoła w istotny sposób przyczyniła się do rozwoju terapii poznawczo-behawioralnej w Polsce.
Co istotne, absolwentki i absolwenci naszej szkoły pracują nie tylko w dużych miastach, lecz także w bardzo małych miejscowościach , dzięki czemu zwiększają dostępność specjalistycznej psychoterapii poza największymi ośrodkami miejskimi.
Bardzo cieszy nas także to, że wiele, niemal połowa osób, które ukończyły SPPB Uniwersytetu SWPS, pracuje w placówkach NFZ – w szpitalach, centrach zdrowia psychicznego, poradniach psychologiczno-pedagogicznych czy placówkach resocjalizacyjnych. Liczne grono absolwentów i absolwentek angażuje się również w działalność naukowo-badawczą. Jest to dorobek, z którego jesteśmy niezwykle dumne. Słuchacze i absolwenci są wysokiej klasy specjalistami i specjalistkami oraz najlepszymi ambasadorami i ambasadorkami idei, jak ważne jest, aby pacjenci otrzymywali dobrą terapię o zweryfikowanej skuteczności.
Na koniec naszej rozmowy chciałbym zapytać, jak można wykorzystać wartości naszej uczelni – odwagę, otwartość i odpowiedzialność – w pracy terapeutycznej?
Przygotowany przez PTTPB projekt zachowywał istniejącą obecnia autonomię poszczególnych towarzystw i sposobu organizacji szkoleń do certyfikatu według wymogu ich nurtów.
Jako psychoterapeuci i psychoterapeutki bierzemy odpowiedzialność za osoby, które zwracają się do nas o pomoc. Najczęściej są to osoby, które wyczerpały własne możliwości radzenia sobie z problemami, są w kryzysie samobójczym, samookaleczają się, cierpią z powodu wielu zaburzeń somatycznych, które są konsekwencją trwania w przewlekłym stresie.
Jako psychoterapeuci i psychoterapeutki bierzemy odpowiedzialność za osoby, które zwracają się do nas o pomoc. Najczęściej są to osoby, które wyczerpały własne możliwości radzenia sobie z problemami, są w kryzysie samobójczym, samookaleczają się, cierpią z powodu wielu zaburzeń somatycznych, które są konsekwencją trwania w przewlekłym stresie.
W tym miejscu chciałabym zresztą jeszcze raz wrócić do tematu ustawy. Jako całe środowisko jesteśmy bowiem odpowiedzialni za odpowiednie przygotowanie osób, które będą prowadziły w Polsce psychoterapię. Chodzi mi nie tylko o psychoterapeutów i psychoterpeutki, lecz także o osoby, które ich kształcą i superwizują. Tworząc regulacje prawne, musimy zadbać o to, żeby uczyć metod skutecznych i popartych danymi naukowymi.
Tak więc duża odpowiedzialność spoczywa nie tylko na osobach kształcących psychoterapeutów i psychoterapeutki, ale również politykach i polityczkach, którzy mają wpływ na regulacje prawne i budowanie systemu ochrony zdrowia psychicznego. Systemu, który ma skutecznie poprawić jakość życia pacjentów i pacjentek oraz ich bliskich. Co więcej, to na politykach i polityczkach spoczywa odpowiedzialność za efektywne zarządzanie pieniędzmi z podatków i wybór metod, które mają potwierdzoną skuteczność. I z tego powinni być rozliczani.
Pozwolę sobie dodać, że osoby podnoszące swoje kwalifikacje psychoterapeutyczne, we wszystkich ośrodkach szkolących, w każdej z modalności, same ponoszą obciążenie finansowe oraz uczą się kosztem własnego czasu wolnego.
Słuchacze i słuchaczki SPPB Uniwersytetu SWPS, również ci pracujący w państwowej służbie zdrowia, jako powód rozwijania swoich kompetencji podają właśnie odpowiedzialność wobec pacjenta. Chciałabym, aby ten kapitał był wykorzystany w dobrych projektach ustawy o ochronie zdrowia psychicznego i redukował obciążenia, a nie, jak proponowana Ustawa, dodawałaby tym wszystkim osobom obciążeń i wydłużała czas kształcenia.
Osoby prowadzące psychoterapię powinna cechować otwartość na zdobywanie nowej wiedzy. Taką właśnie postawę próbujemy kształtować u słuchaczek i słuchaczy SPPB Uniwersytetu SWPS. Niezwykle ważna jest także otwartość na założone problemy osób odbiegające od opisów podręcznikowych. Osoby korzystające z psychoterapii pochodzą z różnych kultur i środowisk, mierzą się z wykluczeniem, a praca z nimi bywa dla terapeuty lub terapeutki wyzwaniem. Otwartość na rozmowę i umiejętność przyjęcia perspektywy drugiej osoby jest fundamentem dobrej relacji terapeutycznej. Odwaga z kolei to umiejętność obrony stanowiska niezgodnego z utartymi opiniami – pewna niezależność myślenia. Jest ona kluczowa nie tylko w dyskusjach i debatach, ale i w codziennej praktyce terapeutycznej.
Odwaga ma swoją cenę. Kojarzymy ją z postawami heroicznymi w sytuacjach dużych wyzwań, ale odwaga to też decyzje codzienne, czy zmaganie się terapeutów i terepeutek z ograniczeniami instytucji, w których pracują. W szczególności, gdy chcą w nich coś zmienić, zaproponować coś, co bardziej będzie służyło pacjentowi lub pacjentce. Odwagi wymagają też sytuacje w relacji z pacjentem, pacjentką lub jego rodziną. Są to działania wbrew woli pacjenta lub pacjentki, gdy wymaga tego jego lub jej bezpieczeństwo np. kiedy w grę wchodzi ryzyko samobójstwa albo zgłoszenie przemocy stosowanej wobec dziecka. Osoba prowadząca terapię lub superwizję może znaleźć się w sytuacji wymagającej od niej etycznej oceny zachowania koleżanki lub kolegi i podjęcia działania zgodnego z kodeksem etycznym lub kodeksem prawnym. Są to trudne wyzwania wymagające odwagi.
Dowiedz się więcej o Szkole Psychoterapii USWPS
Poznaj założycielki Szkoły Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej USWPS: