Pomnik Szczura Eksperymentalnego – co symbolizuje wrocławska rzeźba?
Przed Wydziałem Psychologii we Wrocławiu USWPS stanął pomnik, który upamiętnia zwierzęta laboratoryjne poświęcone w imię nauki. Jak szczury przyczyniły się do rozwoju psychologii i jak powstała rzeźba? Odpowiedzi znajdziesz w naszym artykule!
Szczur – cichy bohater nauki
Szczury od lat są wykorzystywane w psychologii, neuronaukach i medycynie. Dzięki temu, że wzięły udział w licznych eksperymentach, wiemy dziś znacznie więcej o zachowaniu i biologii człowieka. Analizowanie szczurów pozwoliło odkryć mechanizmy, które trudno byłoby badać bezpośrednio u ludzi. Badania te umożliwiły m.in. stworzenie skuteczniejszych terapii behawioralnych, lepsze zrozumienie plastyczności mózgu i opracowanie modeli wielu chorób.
Dlaczego szczur?
Na Uniwersytecie SWPS często podkreśla się, że szczury odegrały szczególną rolę w psychologii. Brały udział m.in. w badaniach nad uczeniem się, motywacją, emocjami i uzależnieniami.
Oto kilka przełomowych eksperymentów ze szczurami:
- Burrhus Frederic Skinner badał warunkowanie instrumentalne, korzystając z tzw. klatki Skinnera. Szczur uczył się w niej reagować na nagrody, takie jak pokarm, oraz na bodźce awersyjne, jak lekki impuls elektryczny. Na podstawie tych badań powstało wiele współczesnych metod modyfikacji zachowań, wykorzystywanych np. w terapiach behawioralnych.
- James Olds i Peter Milner stymulowali elektrycznie pewien obszar w mózgu, kiedy szczur naciskał dźwignię. Zauważyli, że szczury same podchodziły do urządzenia, aby otrzymać stymulację. Później okazało się, że pobudzany był ośrodek przyjemności w mózgu, odpowiadający za przyjemność odczuwaną m.in. z jedzenia i seksu. Badania te stały się fundamentem zrozumienia mechanizmów uzależnień.
- Edward Tolman wykazał, że szczury potrafią tworzyć mapy poznawcze labiryntów, co stało się fundamentem dla rozumienia procesów uczenia się i pamięci.
- Curt Paul Richter badał wpływ nadziei na motywację. W jednym z jego eksperymentów szczury były wrzucane do kadzi z zimną wodą, z której nie mogły się wydostać. Po kilkunastu minutach pływania w kółko tonęły. Jednak jeśli tuż po tym, jak zaczęły tonąć, podsunięto im kij, po którym mogły się wspiąć i wydostać z kadzi, przy ponownym wrzuceniu do wody pływały aż kilkadziesiąt godzin.
Symboliczny hołd dla cierpienia zwierząt
Choć badania naukowe tego rodzaju przyniosły ogromny postęp w zrozumieniu człowieka, ceną była często krzywda zwierząt, które nie miały wyboru. Szczury i inne zwierzęta eksperymentalne doświadczały stresu, samotności i bólu, a wiele z nich bezpośrednio po zakończeniu badania zabijano.
Bez poświęcenia zwierząt nie byłoby współczesnej psychologii. Byliśmy okrutni wobec szczurów, myszy, kotów, psów, małp naczelnych – musimy to sobie uświadomić. Ta rzeźba ma nam przypominać, że to także są bohaterowie nauki, którą uprawiamy. Cieszę się także, że oprócz ważnej symboliki ma ona również znaczenie estetyczne – to po prostu kawał porządnej sztuki.
Historia powstania pomnika
Idea postawienia pomnika szczurom, które przyczyniły się do rozwoju nauki, wyszła od Samorządu Studentów USWPS we Wrocławiu, który w marcu 2025 r. ogłosił konkurs na projekt rzeźby szczura laboratoryjnego, skierowany do osób studiujących na naszej uczelni.
Zwyciężył projekt „BehawiuRATysta” Olgi Murawiak i Gabrieli Kurek – studentek II roku wrocławskiej psychologii. Nazwa nawiązuje do behawioryzmu, czyli nurtu w psychologii, który skupia się na obserwowanych zachowaniach oraz sposobach ich modyfikowania poprzez bodźce i konsekwencje. Wyróżnione słowo „RAT” to angielskie określenie szczura.
W pierwotnej koncepcji rzeźba miała przedstawiać szczura w wyprostowanej pozycji oraz zawierać elementy takie jak:
- labirynt – symbol eksperymentów (szczury w labiryntach) oraz poszukiwania wiedzy w otaczającej nas złożonej rzeczywistości, a także własnej drogi w świecie nauki;
- globus – metafora wpływu odkryć naukowych na cały świat i ludzkość;
- fartuch – symbol badań naukowych;
- nazwiska psychologów, którzy przeprowadzili najsłynniejsze eksperymenty psychologiczne na zwierzętach.
Wychodząc od tego pomysłu artystka Dorota Hadrian, znana z wielu innych projektów miejskich, przygotowała własny projekt pomnika. Szczur zachował pierwotną, dumnie wyprostowaną i jakby ludzką postawę, ale trzyma w łapkach literę psi – symbol psychologii. Rzeźbiarce zależało na podkreśleniu niezwykłej inteligencji zwierzęcia, dlatego nadała mu „profesorski wygląd”.
Po etapie prac w glinie i wykonywania odlewów gipsowych powstała rzeźba z żywicy kompozytowej z mączką marmurową, którą przetransportowano z pracowni artystki w Bytomiu do Wrocławia.
Złota tabliczka na piedestale głosi:
„Zrealizowany z marzeń wrocławskich
psycholożek i psychologów,
dla Barnabusa i innych szczurów,
które w olbrzymi sposób przyczyniły się
do rozwoju psychologii”.
W związku z tym w niektórych mediach podaje się, że uhonorowany na pomniku szczur to Barnabus. Zdaniem niektórych imię to nosił jeden z gryzoni, na których przeprowadzali badania Olds i Milner. Bohater pomnika nie ma jednak jeszcze oficjalnego imienia.
Dzisiaj rzeźba dumnie wita osoby wchodzące na wrocławski kampus USWPS – znajdziesz ją tuż przy głównym wejściu, przy ul. Aleksandra Ostrowskiego 30b.
Powstanie pomnika sfinansowali studenci i studentki psychologii z Wydziału Psychologii we Wrocławiu USWPS.
Pomnik, o którym mówi cała Polska
Odsłonięcie pomnika spotkało się z dużym zainteresowaniem mediów, w większości entuzjastycznym. O pomniku pisały ogólnopolskie portale, a w radiu opowiadali o nim przedstawiciele USWPS:
- dr Jakub Kuś – psycholog z Wydziału Psychologii we Wrocławiu USWPS;
- Gabriela Sorsa – przewodnicząca Samorządu Studentów USWPS we Wrocławiu;
- Kamil Godawski – wiceprzewodniczący Samorządu Studentów USWPS we Wrocławiu.
Możesz posłuchać o pomniku tutaj:
Adoptuj szczura po przejściach!
Szczury szybko się uczą, dlatego zwykle mogą uczestniczyć tylko w jednym eksperymencie, aby nie zaburzać wyników badań. Te inteligentne i społeczne zwierzęta zabija się zaraz po zakończeniu eksperymentu, a część z nich trafia do ogrodów zoologicznych jako pokarm, choć mogłyby jeszcze wiele miesięcy cieszyć się życiem w bezpiecznym domu.
Jeśli troszczysz się o los zwierząt wykorzystywanych w badaniach, możesz wesprzeć Fundację Lab Rescue – jedyną w Polsce organizację ratującą zwierzęta polaboratoryjne. Zachęcamy do udzielenia Fundacji pomocy finansowej lub skorzystania z możliwości adopcji labika – stałej lub tymczasowej. Fundacja zapewnia w tym pełne wsparcie: klatkę, karmę, konsultacje behawioralne i opiekę weterynaryjną.
Odwiedź stronę Fundacji i dowiedz się więcej
Wśród osób, które zdecydowały się na adopcję, jest również prof. Tomasz Grzyb, dziekan Wydziału Psychologii we Wrocławiu USWPS. Opowiada o swoich szczurkach i pokazuje filmy z nimi podczas wykładów dla pierwszego roku psychologii.
Zobacz zdjęcia z odsłonięcia pomnika
Pomnik Szczura Eksperymentalnego został uroczyście odsłonięty 8 października 2025 r. – w dniu inauguracji roku akademickiego we wrocławskiej filii Uniwersytetu SWPS. W uroczystości brała udział społeczność akademicka Uniwersytetu SWPS, a także przedstawiciele i przedstawicielki Fundacji Lab Rescue, którzy opowiadali o swojej działalności.
Zobacz inne aktualności
