Ludzka twarz nauki. Profesor Małgorzata Bieńkowska w „Głosach Humanistyki”
Profesor Małgorzata Bieńkowska: „Czy w ogóle możemy być obiektywni? Czy poznajemy rzeczywistość, która jest obiektywna? Choćbyśmy się bardzo wysilali, to nie da się jej zważyć, zmierzyć. Dlatego że zawsze – niezależnie od tego, jakie metody będziemy stosowali – mamy do czynienia z ludźmi, którzy przeżywają emocje”.
W tym odcinku socjolożka z Uniwersytetu w Białymstoku opowiada o etycznym prowadzeniu badań nad ludźmi. Rozmawiamy o kwestiach tożsamości, akceptacji, wykluczenia, podziałów społecznych i uprzedzeń, ze szczególnym uwzględnieniem osób transpłciowych.
W miejscu, gdzie czas się zatrzymał
Do Białegostoku dotarliśmy porannym pociągiem. Przywitało nas bezchmurne niebo i słońce dodające intensywności soczystej zieleni trawników. Z dworca ruszyliśmy taksówką w stronę kampusu. Nie mieliśmy czasu na prawdziwe zwiedzanie, po drodze udało nam się jednak minąć m.in. Pomnik Bohaterów Ziemi Białostockiej i charakterystyczny budynek Społem.
Kampus był bardzo rozległy, ale mieliśmy jasno określony cel i od razu skierowaliśmy się w stronę Wydziału Socjologii. Budynek robił wrażenie – ciężkie kolumny i solidne mury przywoływały na myśl dawne, klasyczne uniwersytety. Gdy weszliśmy do środka, czas jakby zwolnił. Otaczały nas marmurowe posadzki, drewniane boazerie i starannie utrzymane zabytkowe meble. Tradycja spotykała się tu z codziennością akademicką, tworząc niepowtarzalną atmosferę. Pod tablicą informacyjną stał niewielki stolik z dwoma krzesłami – miejsce idealne na chwilę rozmowy lub krótki odpoczynek między zajęciami. Idąc korytarzami, mijaliśmy punkty z szyldami „KSERO·BINDOWANIE·OPRAWY” w klasycznym foncie. Nawet klatka schodowa z solidną, drewnianą balustradą, przywoływała wspomnienia sprzed kilku dekad.
Gabinet profesor Małgorzaty Bieńkowskiej miał charakter. Na ścianach wisiały: grafika przedstawiająca Białystok, abstrakcyjny portret i gobelin z godłem Uniwersytetu. Za szklanymi drzwiami szafki piętrzyły się książki i wyróżnienia, a na jej wierzchu dumnie stała statuetka dla najlepszego wykładowcy wydziału w roku akademickim 2005/2006. W rogu gabinetu duży fragment podłogi pod oknem zajmowały bujne rośliny.
Rozłożyliśmy sprzęt przy długim drewnianym stole, tuż obok biurka. Wśród dokumentów i notatek pani profesor wyróżniała się ramka z dziecięcym rysunkiem serca. Profesor zaproponowała nam kawę. Zajęliśmy swoje miejsca i otworzyliśmy notatniki. Przy aromacie palonych ziaren zaczęliśmy rozmowę pełną empatii i osobistych refleksji, które rodzą się ze zwykłego, ludzkiego doświadczenia.
Czy profesor Małgorzata Bieńkowska jest superbohaterką, której szukamy?
Badaczka osób transpłciowych i żyjących na pograniczu
Małgorzata Bieńkowska jest socjolożką i antropolożką, profesorką Uniwersytetu w Białymstoku (UwB). Zajmuje się przede wszystkim socjologią płci (gender studies) i socjologią pogranicza. Od wielu lat głównym obszarem jej badań są studia trans – opisuje sytuację osób transpłciowych w Polsce. Zajmują ją również border studies – bada wielokulturowość i tożsamość etniczną ludzi żyjących przy granicy. Przykłada dużą wagę do etycznych metod pracy z wrażliwymi grupami w kręgu jej zainteresowań badawczych.
Kariera naukowa bohaterki odcinka
Profesor Bieńkowska urodziła się w Bydgoszczy, jednak to na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu ukończyła studia magisterskie i uzyskała tytuł doktora, prezentując rozprawę doktorską na temat socjologii wielokulturowości. Habilitację zdobyła na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie rozprawy „Transseksualizm w Polsce. Wymiar indywidualny i społeczny przekraczania binarnego systemu płci”.
Od 1997 r. jest zatrudniona na Uniwersytecie w Białymstoku. Jest kierowniczką Zakładu Socjologii Kultury. Była prodziekaną ds. studenckich oraz prodziekaną ds. nauki, a obecnie jest dziekaną Wydziału Socjologii.
Była koordynatorką na Polskę międzynarodowego projektu INTAS „LOCLAB”. Obecnie rozpoczyna współrealizację grantu z British Academy wraz z dr Magdaleną Mogilnicką z University of Southampton w Wielkiej Brytanii.
Jest członkinią Komisji ds. Etyki w Badaniach Naukowych na Wydziale Socjologii UwB, członkinią Association for Borderlands Studies oraz członkinią Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Socjologicznego.
Należy do rady naukowej pisma „Borders in Globalizations Review” i jest zastępczynią redaktora pisma „Studia Podlaskie”.
Organizatorka wielu wydarzeń
W 2025 r. była odpowiedzialna za organizację XIX Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego w Białymstoku, który odbywał się pod hasłem: „Ryzyka oswojone? Wyzwania współczesności”.
Zorganizowała dwie konferencje międzynarodowe:
- Identity and Identity Needs Among Culturally Diverse Communities of the Eastern EU Borderland (Białystok, 22–23 listopada 2019 r.), wydarzenie zostało sfinansowane z programu „Doskonała nauka”;
- Relations on the Borderlands: Old and New Inhabitants (Krasnogruda, 23–24 września 2021 r.).
Organizuje cykliczne konferencje poświęcone socjologii pogranicza, które w Białymstoku mają długą, sięgającą 1995 r. tradycję.
W 2023 r. organizowała konferencję w ramach jubileuszu 25-lecia Uniwersytetu w Białymstoku „Rola uniwersytetu na pograniczu”.
W 2024 r. była jedną z inicjatorek i współorganizatorką I Kongresu Badaczy i Badaczek Granic i Pograniczy, który odbywał się we Wrocławiu i Opolu i miał na celu sieciowanie osób zajmujących się w Polsce border studies. W 2026 r. odbędzie się w Białymstoku druga edycja – II Kongres Badaczy i Badaczek Granic i Pograniczy – wspólna inicjatywa ośrodków wiodących w badaniach z zakresu border studies z Wrocławia, Poznania, Gdańska, Opola i Białegostoku.
Autorka i współautorka licznych publikacji
Do najważniejszych publikacji naukowych pani profesor należą:
- „Rola uniwersytetu na pograniczu. The Role of University on the Borderland” (współaut. E. Sadanowicz, Wydawnictwo UwB, Białystok 2025);
- „Ethical and Methodological Dilemmas in Qualitative Research Conducted among Vulnerable Groups - Guest Editors' Introduction” (współaut. U. Kluczyńska, A. Kłonkowska, „Qualitative Sociology Review”, 2024, 20(1), str. 6–9);
- „Resilience as a Theoretical Framework for Analyzing the Polish-Belarusian During the Migration Crisis” („SUP Sieć Uniwersytetów Pogranicza”, 2024, t. 8);
- „Between Humanitarianism and Security—The Events at the Polish-Belarusian Border” (współaut. J.S. Methi, B. Nikiforova, „Borderology. Key Challenges in Geography”, Springer, Cham 2023);
- „Creativity for multiculturalism: the artistic and educational action for developing borderland identity” („Creativity Studies”, 2021, nr 14 (2), str. 506–520);
- „Beyond the border. Young Minorities in the Danish-German Borderlands, 1955-1971” (artykuł recenzyjny w „Journal of Borderlands Studies”, 2020, 36:3, str. 527–528);
- „Voice recovery – paradigm shift in transgender research” („Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica”, 2020, t. 72, str. 67–78);
- „Spotykając innego. Współcześni inni” („Wyobrażone, przeżyte i przedstawione. Księga jubileuszowa dla profesora Janusza Muchy”, red. Ł. Krzyżowski, K. Leszczyńska, M. Szmeja, Nomos, Kraków 2019, str. 323–343);
- „Socjologia pogranicza – badania pogranicza w ujęciu białostockiego środowiska socjologicznego” („Nauka”, 2019, nr 3, str. 73–86);
- „Borderology: Cross-disciplinary Insights from the Border Zone: Along the Green Belt” (współred. J.S. Methi, A. Sergeev, M. Bieńkowska, B. Nikiforova, Springer Nature, Cham 2019);
- „Metodologia badań nienormatywnych tożsamości na przykładzie osób transseksualnych” (współred. A. Kłonkowska, K. Bojarska, „Prawne, medyczne i psychospołeczne aspekty transpłciowości”, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2014);
- „Transobywatelstwo po polsku. Transseksualistka/ tka jako obywatel” („Pogranicze. Studia Społeczne”, 2013, t. XXII);
- „Transseksualizm w Polsce. Wymiar indywidualny i społeczny przekraczania binarnego systemu płci” (Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2012).
Między „my” a „oni”
Rozmowa z profesor Małgorzatą Bieńkowską rozpoczęła się od refleksji nad tym, jak bardzo nasza rzeczywistość społeczna opiera się na podziałach na „my” i „oni”. To naturalny mechanizm budowania tożsamości, który jednak nierzadko prowadzi do wykluczeń. Pani profesor zwróciła uwagę, że to właśnie socjologia pozwala zrozumieć źródła tych granic i konsekwencje ich istnienia. Dzięki temu możemy lepiej przyjrzeć się temu, jak powstają uprzedzenia i jakie znaczenie mają narracje polityczne w kształtowaniu naszego myślenia o innych grupach społecznych oraz mniejszościach. Dla naszej rozmówczyni szacunek dla innych jest ważnym tematem nie tylko pod względem naukowym – w 2024 r. była ambasadorką kampanii społecznej „Filary Tolerancji”.
Co jakiś czas przeżywam kryzysy dotyczące tego, jaki ma sens to, co robię. Ale świadomość tego, co osiągnęli studenci i studentki, z którymi pracowałam, przypomina, że robię coś ważnego i potrzebnego.
Sytuacja osób transpłciowych w Polsce dawniej i dziś
Profesor Bieńkowska podzieliła się z nami spostrzeżeniami na temat sytuacji osób transpłciowych w Polsce. Zauważyła, że z biegiem lat zdecydowanie się ona poprawia, jednak podkreśliła, że wciąż daleko do ideału. Ogromne znaczenie w tej zmianie miał rozwój internetu i wirtualnych społeczności, które stały się przestrzenią wsparcia, wymiany doświadczeń i budowania nowych relacji. To właśnie tam, zdaniem badaczki, powstają dziś współczesne „laboratoria tożsamości” – miejsca, w których osoby transpłciowe mogą mówić własnym głosem, nie czekając na zgodę świata zewnętrznego.
Empatia jako metoda badawcza
Poruszyliśmy też ważną kwestię metodologii badań i etyki. Pani profesor podkreśliła, że nie da się mówić o obiektywności, gdy badamy ludzi – ich emocje, historie i przeżycia. Każda relacja badawcza wymaga uważności i empatii. Nauka, zwłaszcza humanistyczna, jest procesem, a etyka – nie tylko teorią, lecz codzienną praktyką, która chroni obie strony tego procesu. Metody jakościowe pozwalają uchwycić niuanse, które umykają statystykom i badaniom ilościowym.
Nauka sama w sobie jest przede wszystkim procesem. To nie jest tak, że można sobie wymyślić dowolną rzecz, bo jednak każde badanie, które realizujemy, wymaga konfrontacji ze środowiskiem naukowym i umiejętności przekazania tego, o co nam chodzi, zamysłu naszych badań i rezultatów tych badań.
Odpoczynek na łonie natury
Prywatnie pani profesor jest miłośniczką Puszczy Knyszyńskiej, w pobliżu której mieszka. Długie spacery z psem i fotografowanie przyrody dają jej wytchnienie i pozwalają nabrać dystansu do bieżących spraw. Lubi też pracę w ogrodzie i dalekie podróże.
W tym odcinku
Rozmowa z profesor Bieńkowską przypomina, że empatia jest równie ważna jak odpowiednio dobrana metodologia. Nauka powinna mieć twarz człowieka, który słucha, pyta i uczy się od innych. To właśnie wtedy rodzi się prawdziwe zrozumienie – oparte na emocjach, a nie na dystansie, uprzedzeniach i chłodnym podliczaniu statystyk.
W naszej fascynującej dyskusji szukamy odpowiedzi na pytania:
- Dlaczego tworzymy podziały?
- Czy osób transpłciowych jest więcej niż kiedyś?
- Czy sytuacja osób transpłciowych w Polsce się poprawia?
- Z jakimi trudnościami wiąże się badanie pogranicza?
- Czy możemy być obiektywni?
- Co jest skuteczniejsze – badania ilościowe czy jakościowe?
- Jak internet zmienił sytuację osób transpłciowych?
- Co nowego pojawiło się w humanistyce?
- Czym są dyskursy antagonistyczne?
- Dlaczego nie możemy wyjść z pracy?
Posłuchaj odcinka!
Chcesz lepiej zrozumieć współczesne społeczeństwo? Szukasz w humanistyce narzędzi do rozmowy o różnorodności, tożsamości i zmianie? Jeśli wierzysz, że nauka może łączyć, a nie dzielić, to odcinek dla ciebie!
Jeśli chcesz poznać więcej inspirujących postaci humanistyki i nauk społecznych, śledź media społecznościowe „Głosów Humanistyki” i bądź na bieżąco z kolejnymi odcinkami!
Zobacz inne aktualności
